ହନୁମାନ ଚାଳିଶା ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ (Hanuman Chalisa Meaning in Odia)

ଶ୍ରୀଗୁରୁ ଚରନ ସରୋଜ ରଜ ନିଜ ମନୁ ମୁକୁରୁ ସୁଧାରି ।
ବରନଉଁ ରଘୁବର ବିମଲ ଜସୁ ଜୋ ଦାୟକୁ ଫଲ ଚାରି ॥

ଅର୍ଥ: ଶ୍ରୀଗୁରୁଙ୍କ ଚରଣକମଳର ଧୂଳିରେ ମୁଁ ମୋ ମନର ଆଇନାକୁ ସଫା କରେ । ତା’ପରେ ଶ୍ରୀରଘୁବରଙ୍କ (ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ) ନିର୍ମଳ ଯଶ ଗାଏ । ସେହି ଯଶ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ, ମୋକ୍ଷ, ଏହି ଚାରି ଫଳ ଦିଏ ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ତୁଳସୀଦାସ ଗୁରୁଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି । ମନରେ ଅହଙ୍କାର ଆଉ ଅଜ୍ଞାନର ଧୂଳି ଜମିଥିଲେ ଭଗବାନଙ୍କ ଯଶ ଠିକ୍ ଭାବେ ଗାଇହୁଏ ନାହିଁ । ଗୁରୁଙ୍କ କୃପା ହିଁ ସେହି ଧୂଳି ପୋଛିଦିଏ । ହନୁମାନ ଚାଳିଶା ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଯଶରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, କାରଣ ହନୁମାନଙ୍କ ସବୁ ମହିମା ରାମଭକ୍ତିରୁ ହିଁ ଆସେ ।

ବୁଦ୍ଧିହୀନ ତନୁ ଜାନିକେ, ସୁମିରୌଁ ପବନ-କୁମାର ।
ବଲ ବୁଧି ବିଦ୍ୟା ଦେହୁ ମୋହିଁ, ହରହୁ କଲେସ ବିକାର ॥

ଅର୍ଥ: ନିଜକୁ ବୁଦ୍ଧିହୀନ ଜାଣି ମୁଁ ପବନପୁତ୍ର ହନୁମାନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରେ । ହେ ହନୁମାନ, ମୋତେ ବଳ, ବୁଦ୍ଧି ଆଉ ବିଦ୍ୟା ଦିଅ, ଆଉ ମୋର ଦୁଃଖ (କଲେସ) ଓ ମନର ଦୋଷ (ବିକାର) ଦୂର କର ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: କେବଳ ନିଜ ବୁଦ୍ଧି ଭରସାରେ ଭଗବାନଙ୍କ ପାଖରେ ପହଞ୍ଚିହେବ ନାହିଁ, ତୁଳସୀଦାସ ଏଠାରେ ସରଳ ମନରେ ଏ କଥା ମାନି ନେଇଛନ୍ତି । ତେଣୁ ସେ ତିନୋଟି ଜିନିଷ ମାଗନ୍ତି: ବଳ (ଦେହ ଓ ମନର ଶକ୍ତି), ବୁଦ୍ଧି (ଭଲ-ମନ୍ଦ ବୁଝିବାର କ୍ଷମତା) ଆଉ ବିଦ୍ୟା (ଜ୍ଞାନ)। “କଲେସ” ମାନେ ବାହାରୁ ଆସୁଥିବା ଦୁଃଖ । “ବିକାର” ମାନେ ଏଠାରେ ମନ ଭିତରର ଦୋଷ, ଯେମିତି କାମ, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ମୋହ ।

ଜୟ ହନୁମାନ ଜ୍ଞାନ ଗୁନ ସାଗର ।
ଜୟ କପୀସ ତିହୁଁ ଲୋକ ଉଜାଗର ॥

ଅର୍ଥ: ହେ ହନୁମାନ, ତୁମର ଜୟ ହେଉ । ତୁମେ ଜ୍ଞାନ ଓ ଗୁଣର ସାଗର । ହେ ବାନରଙ୍କ ରାଜା (କପୀସ), ତୁମର ଜୟ ହେଉ । ତିନି ଲୋକରେ ତୁମ ଯଶ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ ରହିଛି ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଚାଳିଶାର ପ୍ରଥମ ଚୌପାଈ ଜୟଧ୍ୱନିରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ । ହନୁମାନଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ଓ ଗୁଣର କୌଣସି ସୀମା ନାହିଁ, ସେଥିପାଇଁ ତାଙ୍କୁ “ସାଗର” ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି । “ତିହୁଁ ଲୋକ” ମାନେ ସ୍ୱର୍ଗ, ମର୍ତ୍ତ୍ୟ ଓ ପାତାଳ, ଏହି ତିନି ଲୋକରେ ତାଙ୍କ ଯଶ ବ୍ୟାପିଛି ।

ରାମ ଦୂତ ଅତୁଲିତ ବଲ ଧାମା ।
ଅଞ୍ଜନି-ପୁତ୍ର ପବନସୁତ ନାମା ॥

ଅର୍ଥ: ତୁମେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଦୂତ, ତୁମ ବଳର କୌଣସି ତୁଳନା ନାହିଁ । ଲୋକେ ତୁମକୁ ଅଞ୍ଜନୀପୁତ୍ର (ଅଞ୍ଜନି-ପୁତ୍ର) ଓ ପବନପୁତ୍ର (ପବନସୁତ) ନାମରେ ଜାଣନ୍ତି ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ହନୁମାନଙ୍କ ପ୍ରଥମ ପରିଚୟ “ରାମ ଦୂତ”, ଅର୍ଥାତ୍ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଦୂତ: ତାଙ୍କ ସବୁ ବଳ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ କାମ ପାଇଁ । ମା’ ଅଞ୍ଜନାଙ୍କ ପୁଅ ହୋଇଥିବାରୁ ସେ ଅଞ୍ଜନୀପୁତ୍ର, ଆଉ ପବନଦେବଙ୍କ ପୁଅ ହୋଇଥିବାରୁ ପବନପୁତ୍ର ।

ମହାବୀର ବିକ୍ରମ ବଜରଙ୍ଗୀ ।
କୁମତି ନିବାର ସୁମତି କେ ସଙ୍ଗୀ ॥

ଅର୍ଥ: ହେ ମହାବୀର, ତୁମେ ବଡ଼ ପରାକ୍ରମୀ, ତୁମ ଦେହ ବଜ୍ର ପରି ଟାଣ । ତୁମେ କୁବୁଦ୍ଧି (କୁମତି) ଦୂର କର, ଆଉ ଯେଉଁମାନଙ୍କର ସୁବୁଦ୍ଧି (ସୁମତି) ଅଛି, ତୁମେ ସେମାନଙ୍କ ସାଥୀ ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: “ବଜରଙ୍ଗୀ” ଶବ୍ଦଟି “ବଜ୍ର” ଓ “ଅଙ୍ଗ”ରୁ ଆସିଛି: ଯାହାଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ବଜ୍ର ପରି ଟାଣ । ଏଠାରେ ତୁଳସୀଦାସ ହନୁମାନଙ୍କ ବଳ ସହିତ ତାଙ୍କ ବୁଦ୍ଧିର କଥା ବି କହନ୍ତି: ସେ ମନରୁ ଭୁଲ ଭାବନା ହଟାଇ ଠିକ୍ ବାଟ ଦେଖାନ୍ତି ।

କଞ୍ଚନ ବରନ ବିରାଜ ସୁବେସା ।
କାନନ କୁଣ୍ଡଲ କୁଞ୍ଚିତ କେସା ॥

ଅର୍ଥ: ତୁମ ଦେହର ରଙ୍ଗ ସୁନା ପରି, ସୁନ୍ଦର ବେଶରେ ତୁମେ ଶୋଭା ପାଅ । କାନରେ କୁଣ୍ଡଳ, ମୁଣ୍ଡରେ କୁଞ୍ଚୁକୁଞ୍ଚିଆ ବାଳ ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ପାଠ କଲାବେଳେ ହନୁମାନଙ୍କ ଏହି ରୂପ ଯେମିତି ମନରେ ଦେଖିହେବ, ସେଥିପାଇଁ ଏଠାରେ ତାଙ୍କ ରୂପର ବର୍ଣ୍ଣନା ଅଛି । “କଞ୍ଚନ ବରନ” ମାନେ ସୁନା ପରି ଝଲମଲ ରଙ୍ଗ ।

ହାଥ ବଜ୍ର ଔର ଧ୍ୱଜା ବିରାଜୈ ।
କାଁଧେ ମୂଁଜ ଜନେଊ ସାଜୈ ॥

ଅର୍ଥ: ତୁମ ହାତରେ ବଜ୍ର ଓ ଧ୍ୱଜା ଶୋଭା ପାଏ, କାନ୍ଧରେ ମୁଞ୍ଜ (ମୂଁଜ) ଘାସର ପଇତା ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ବଜ୍ର ଶକ୍ତିର ଚିହ୍ନ, ଧ୍ୱଜା ବିଜୟର । ମୁଞ୍ଜ ଏକ ପ୍ରକାର ଘାସ; ସେଥିରେ ତିଆରି ପଇତା ହନୁମାନଙ୍କ ସଂଯମ ଓ ପବିତ୍ର ଜୀବନର କଥା ମନେ ପକାଏ ।

ସଙ୍କର ସୁବନ କେସରୀନନ୍ଦନ ।
ତେଜ ପ୍ରତାପ ମହା ଜଗ ବନ୍ଦନ ॥

ଅର୍ଥ: ତୁମେ ଶିବଙ୍କ ଅଂଶ, କେଶରୀଙ୍କ ପୁଅ । ତୁମ ତେଜ ଓ ପ୍ରତାପ ବିରାଟ, ସାରା ଜଗତ ତୁମକୁ ପ୍ରଣାମ କରେ ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: “ସଙ୍କର ସୁବନ” ଶବ୍ଦରେ ହନୁମାନଙ୍କୁ ଶିବଙ୍କ ଅଂଶ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି । ବାନରରାଜ କେଶରୀ ତାଙ୍କ ବାପା, ସେଥିପାଇଁ ତାଙ୍କୁ କେଶରୀନନ୍ଦନ ବି କୁହାଯାଏ ।

ବିଦ୍ୟାବାନ ଗୁନୀ ଅତି ଚାତୁର ।
ରାମ କାଜ କରିବେ କୋ ଆତୁର ॥

ଅର୍ଥ: ତୁମେ ବିଦ୍ୱାନ, ଗୁଣୀ ଓ ଖୁବ୍ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ କାମ କରିବାକୁ ସବୁବେଳେ ଆଗ୍ରହୀ ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ହନୁମାନଙ୍କ ସବୁ ବିଦ୍ୟା ଓ ବୁଦ୍ଧି ଗୋଟିଏ କାମରେ ଲାଗେ: ରାମଙ୍କ କାମରେ । ଜ୍ଞାନ ଓ ଗୁଣ ଭଲ କାମରେ ଲାଗିଲେ ହିଁ ତାର ମୂଲ୍ୟ । ଏଠାରେ “ଆତୁର” ମାନେ ଆଗ୍ରହୀ, ରୋଗୀ ନୁହେଁ ।

ପ୍ରଭୁ ଚରିତ୍ର ସୁନିବେ କୋ ରସିୟା ।
ରାମ ଲଷନ ସୀତା ମନ ବସିୟା ॥

ଅର୍ଥ: ପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ତୁମେ ଖୁବ୍ ଭଲ ପାଅ (ରସିୟା)। ଶ୍ରୀରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ମା’ ସୀତା ତୁମ ମନରେ ବାସ କରନ୍ତି ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ରାମକଥା ଶୁଣିବାରେ ହନୁମାନଙ୍କୁ ବହୁତ ଆନନ୍ଦ ମିଳେ । ଲୋକେ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ରାମକଥା ହୁଏ, ସେଠି ସେ ଶୁଣିବାକୁ ଆସନ୍ତି । “ଲଷନ” ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ନାମ । ଅନେକ ବହିରେ ଏହା “ଲଖନ” ଛପା ହୋଇଥାଏ ।

ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପ ଧରି ସିୟହିଁ ଦିଖାବା ।
ବିକଟ ରୂପ ଧରି ଲଙ୍କ ଜରାବା ॥

ଅର୍ଥ: ଛୋଟ (ସୂକ୍ଷ୍ମ) ରୂପ ଧରି ତୁମେ ମା’ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖା ଦେଲ, ଆଉ ଭୟଙ୍କର (ବିକଟ) ରୂପ ଧରି ଲଙ୍କା ପୋଡ଼ିଦେଲ ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଅଶୋକ ବଣରେ ମା’ ସୀତା ଯେମିତି ଡରି ନ ଯାଆନ୍ତି, ସେଥିପାଇଁ ହନୁମାନ ଛୋଟ ରୂପରେ ଗଛ ପତ୍ର ଭିତରେ ଲୁଚି ତାଙ୍କୁ ଭେଟିଲେ । ପରେ ବିଶାଳ ରୂପ ଧରି ଲଙ୍କାରେ ନିଆଁ ଲଗାଇଲେ । ଯେତେବେଳେ ଯେମିତି ଦରକାର, ସେ ସେମିତି ରୂପ ନିଅନ୍ତି ।

ଭୀମ ରୂପ ଧରି ଅସୁର ସଁହାରେ ।
ରାମଚନ୍ଦ୍ର କେ କାଜ ସଁବାରେ ॥

ଅର୍ଥ: ବିଶାଳ (ଭୀମ) ରୂପ ଧରି ତୁମେ ଅସୁରମାନଙ୍କୁ ସଂହାର କଲ, ଶ୍ରୀରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କାମ ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ସାରିଲ ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଲଙ୍କା ଯୁଦ୍ଧରେ ହନୁମାନ ବହୁତ ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ମାରିଥିଲେ । ଏଠାରେ ବି ତାଙ୍କ ସବୁ ବୀରତ୍ୱ ନିଜ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ କାମ ପାଇଁ ।

ଲାୟ ସଜୀବନ ଲଖନ ଜିୟାୟେ ।
ଶ୍ରୀରଘୁବୀର ହରଷି ଉର ଲାୟେ ॥

ଅର୍ଥ: ସଞ୍ଜୀବନୀ ଆଣି ତୁମେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଜୀବନ ବଞ୍ଚାଇଲ । ତାହା ଦେଖି ଖୁସି ହୋଇ ଶ୍ରୀରଘୁବୀର (ଶ୍ରୀରାମ) ତୁମକୁ କୁଣ୍ଢାଇ ଧରିଲେ ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଯୁଦ୍ଧରେ ମେଘନାଦର ଶକ୍ତିଶେଳ ବାଜି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଚେତା ହରାଇଲେ । ହନୁମାନ ରାତି ଭିତରେ ଦ୍ରୋଣଗିରି ପର୍ବତରୁ ସଞ୍ଜୀବନୀ ଆଣିଲେ । କେଉଁଟି ସଞ୍ଜୀବନୀ ଗଛ, ତାହା ଚିହ୍ନି ନ ପାରି ସେ ପୂରା ପାହାଡ଼କୁ ହିଁ ଉଠାଇ ଆଣିଲେ । “ସଜୀବନ” ମାନେ ଏହି ସଞ୍ଜୀବନୀ ।

ରଘୁପତି କୀନ୍ହୀ ବହୁତ ବଡ଼ାଈ ।
ତୁମ ମମ ପ୍ରିୟ ଭରତହି ସମ ଭାଈ ॥

ଅର୍ଥ: ଶ୍ରୀରଘୁପତି (ଶ୍ରୀରାମ) ତୁମର ବହୁତ ପ୍ରଶଂସା କଲେ ଓ କହିଲେ: ତୁମେ ମୋର ଭରତ ପରି ପ୍ରିୟ ଭାଇ ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଭରତ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କର ସବୁଠୁ ପ୍ରିୟ ଭାଇ ଥିଲେ । ହନୁମାନଙ୍କୁ ଭରତଙ୍କ ପରି ପ୍ରିୟ କହିବାରୁ ବୁଝାପଡ଼େ, ଶ୍ରୀରାମ ତାଙ୍କୁ କେତେ ଭଲ ପାଉଥିଲେ । ଏଠାରେ “ବଡ଼ାଈ” ମାନେ ପ୍ରଶଂସା, ଓଡ଼ିଆର ବଡ଼ାଇ (ଅହଙ୍କାର) ନୁହେଁ ।

ସହସ ବଦନ ତୁମ୍ହରୋ ଜସ ଗାବୈଁ ।
ଅସ କହି ଶ୍ରୀପତି କଣ୍ଠ ଲଗାବୈଁ ॥

ଅର୍ଥ: “ହଜାରେ ମୁହଁର ଶେଷନାଗ ତୁମ ଯଶ ଗାଆନ୍ତି”, ଏହା କହି ଶ୍ରୀପତି (ଶ୍ରୀରାମ) ତୁମକୁ କୁଣ୍ଢାଇ ଧରନ୍ତି ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଶେଷନାଗଙ୍କର ହଜାରେ ମୁହଁ ବୋଲି ମନାଯାଏ । ଶ୍ରୀରାମ କହନ୍ତି, ହନୁମାନଙ୍କ ଯଶ ଏତେ ଅପାର ଯେ ହଜାରେ ମୁହଁର ଶେଷନାଗ ହିଁ ତାହା ଗାଇପାରିବେ । ଏହା କହି ସେ ସ୍ନେହରେ ହନୁମାନଙ୍କୁ କୁଣ୍ଢାଇ ଧରନ୍ତି । “ଶ୍ରୀପତି” ମାନେ ଶ୍ରୀ ଅର୍ଥାତ୍ ସୀତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ।

ସନକାଦିକ ବ୍ରହ୍ମାଦି ମୁନୀସା ।
ନାରଦ ସାରଦ ସହିତ ଅହୀସା ॥

ଅର୍ଥ: ସନକ ଆଦି ଋଷି, ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଦେବତା, ବଡ଼ ବଡ଼ ମୁନି, ନାରଦ, ସରସ୍ୱତୀ ଓ ଶେଷନାଗ ବି ତୁମ ଯଶ ଗାଆନ୍ତି ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଏହି ଚୌପାଈ ଓ ତା’ ପରର ଚୌପାଈରେ ବି ଶ୍ରୀରାମ କହନ୍ତି: ଋଷି, ଦେବତା, ମୁନି ସମସ୍ତେ ହନୁମାନଙ୍କ ଯଶ ଗାଆନ୍ତି । “ସାରଦ” ମାନେ ସରସ୍ୱତୀ, ଆଉ “ଅହୀସା” ମାନେ ନାଗରାଜ ଶେଷନାଗ ।

ଜମ କୁବେର ଦିଗପାଲ ଜହାଁ ତେ ।
କବି କୋବିଦ କହି ସକେ କହାଁ ତେ ॥

ଅର୍ଥ: ଯମ, କୁବେର ଓ ଦିକପାଳ (ଦଶ ଦିଗର ରକ୍ଷକ) ତୁମ ଯଶ ଗାଆନ୍ତି । ତେବେ କବି ଓ ପଣ୍ଡିତ କେମିତି ତାହା ପୂରା କହିପାରିବେ?

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଏହି ତିନୋଟି ଚୌପାଈର କଥା ହେଲା, ହନୁମାନଙ୍କ ଯଶର ଶେଷ ନାହିଁ । ଯେଉଁ ଯଶ ଦେବତାମାନେ ନିଜେ ଗାଆନ୍ତି, ତାହା କୌଣସି କବି ପୂରା କହିପାରିବେ ନାହିଁ । “କୋବିଦ” ମାନେ ପଣ୍ଡିତ ।

ତୁମ ଉପକାର ସୁଗ୍ରୀବହିଁ କୀନ୍ହା ।
ରାମ ମିଲାୟ ରାଜ ପଦ ଦୀନ୍ହା ॥

ଅର୍ଥ: ତୁମେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ବଡ଼ ଉପକାର କଲ: ତାଙ୍କୁ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ସହ ଭେଟାଇ ରାଜପଦ ଦିଆଇଲ ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ବାଳିର ଡରରେ ଋଷ୍ୟମୂକ ପର୍ବତରେ ରହୁଥିବା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ହନୁମାନ ହିଁ ଶ୍ରୀରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ଭେଟାଇଥିଲେ । ଶ୍ରୀରାମ ବାଳିକୁ ବଧ କରି ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ କିଷ୍କିନ୍ଧାର ରାଜା କଲେ ।

ତୁମ୍ହରୋ ମନ୍ତ୍ର ବିଭୀଷନ ମାନା ।
ଲଙ୍କେସ୍ୱର ଭଏ ସବ ଜଗ ଜାନା ॥

ଅର୍ଥ: ବିଭୀଷଣ ତୁମ ପରାମର୍ଶ (ମନ୍ତ୍ର) ମାନି ଲଙ୍କାର ରାଜା ହେଲେ, ସାରା ଜଗତ ଏ କଥା ଜାଣେ ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଲଙ୍କାରେ ହନୁମାନ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ଭେଟିଥିଲେ, ଆଉ ତାଙ୍କ କଥାରେ ବିଭୀଷଣ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଶରଣ ନେବାର ସାହସ ପାଇଲେ । ରାମଙ୍କ ଶରଣକୁ ଆସି ସେ ଲଙ୍କାର ରାଜା ହେଲେ । ଏଠାରେ “ମନ୍ତ୍ର” ମାନେ ପରାମର୍ଶ ।

ଜୁଗ ସହସ୍ର ଜୋଜନ ପର ଭାନୂ ।
ଲୀଲ୍ୟୋ ତାହି ମଧୁର ଫଲ ଜାନୂ ॥

ଅର୍ଥ: ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏତେ ଦୂରରେ (ଜୁଗ ସହସ୍ର ଜୋଜନ), ତଥାପି ମିଠା ଫଳ ଭାବି ତୁମେ ତାକୁ ଗିଳିଦେଲ ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଏହା ହନୁମାନଙ୍କ ପିଲାଦିନର କାହାଣୀ: ସକାଳର ଲାଲ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଫଳ ଭାବି ସେ ଖାଇବାକୁ ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ିଗଲେ । “ଜୁଗ ସହସ୍ର ଜୋଜନ” କହି ତୁଳସୀଦାସ ବୁଝାଇଛନ୍ତି ଯେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବହୁତ ଦୂରରେ । କେହି କେହି କହନ୍ତି, ଏହି ସଂଖ୍ୟାଗୁଡ଼ିକୁ ଗୁଣନ କଲେ ଯାହା ମିଳେ, ତାହା ସୂର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରକୃତ ଦୂରତା ସହ ପ୍ରାୟ ମେଳ ଖାଏ; ଏ ବିଷୟରେ ତଳେ ପ୍ରଶ୍ନରେ ଅଛି ।

ପ୍ରଭୁ ମୁଦ୍ରିକା ମେଲି ମୁଖ ମାହୀଁ ।
ଜଲଧି ଲାଁଘି ଗୟେ ଅଚରଜ ନାହୀଁ ॥

ଅର୍ଥ: ପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ମୁଦି ମୁହଁରେ ରଖି ତୁମେ ସମୁଦ୍ର ଡେଇଁଗଲ, ଏଥିରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟର କିଛି ନାହିଁ ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ହନୁମାନ ମା’ ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବାକୁ ଯିବାବେଳେ ଶ୍ରୀରାମ ଚିହ୍ନ ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ମୁଦି ଦେଇଥିଲେ । ସେହି ମୁଦିରେ ରାମନାମ ଲେଖାଥିଲା । ତୁଳସୀଦାସ କହନ୍ତି, ରାମନାମ ସାଙ୍ଗରେ ଥିଲେ ଶହେ ଯୋଜନ ଚଉଡ଼ା ସମୁଦ୍ର ପାର ହେବା କିଛି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ ।

ଦୁର୍ଗମ କାଜ ଜଗତ କେ ଜେତେ ।
ସୁଗମ ଅନୁଗ୍ରହ ତୁମ୍ହରେ ତେତେ ॥

ଅର୍ଥ: ଜଗତରେ ଯେତେ କଠିନ କାମ ଅଛି, ତୁମ କୃପାରେ ସବୁ ସହଜ ହୋଇଯାଏ ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: କଷ୍ଟ ସମୟରେ ଭକ୍ତମାନେ ହନୁମାନଙ୍କୁ ମନେ ପକାନ୍ତି, କାରଣ ତାଙ୍କ କୃପାର ଭରସା ମନରେ ସାହସ ଆଣେ, ଆଉ କଠିନ କାମ ବି ସହଜ ଲାଗେ । ଏହା ଭରସାର କଥା, ନିଜ ଚେଷ୍ଟା ଛାଡ଼ିଦେବାର କଥା ନୁହେଁ ।

ରାମ ଦୁଆରେ ତୁମ ରଖବାରେ ।
ହୋତ ନ ଆଜ୍ଞା ବିନୁ ପୈସାରେ ॥

ଅର୍ଥ: ତୁମେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଦୁଆରର ଜଗୁଆଳି । ତୁମ ଅନୁମତି ବିନା ସେଠାକୁ କେହି ପଶିପାରେ ନାହିଁ ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଅର୍ଥାତ୍, ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ପାଖରେ ପହଞ୍ଚିବାକୁ ହେଲେ ହନୁମାନଙ୍କ ପାଖ ଦେଇ ଯିବାକୁ ପଡ଼େ । ସେଥିପାଇଁ ରାମଭକ୍ତମାନେ ଆଗେ ହନୁମାନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି ।

ସବ ସୁଖ ଲହୈ ତୁମ୍ହାରୀ ସରନା ।
ତୁମ ରଚ୍ଛକ କାହୂ କୋ ଡର ନା ॥

ଅର୍ଥ: ଯେଉଁମାନେ ତୁମ ଶରଣକୁ ଆସନ୍ତି, ସେମାନେ ସବୁ ସୁଖ ପାଆନ୍ତି । ତୁମେ ରକ୍ଷକ ଥିଲେ କାହାକୁ ଡରିବାର କିଛି ନାହିଁ ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: “ରଚ୍ଛକ” ମାନେ ରକ୍ଷକ । ଶରଣକୁ ଆସିବା ମାନେ ପୂରା ଭରସା କରିବା, ଆଉ ଏମିତି ଭରସା ମନରୁ ଡର ଦୂର କରେ ।

ଆପନ ତେଜ ସମ୍ହାରୋ ଆପୈ ।
ତୀନୋଁ ଲୋକ ହାଁକ ତେଁ କାଁପୈ ॥

ଅର୍ଥ: ନିଜ ତେଜ (ଶକ୍ତି) ତୁମେ ନିଜେ ହିଁ ସମ୍ଭାଳିପାର । ତୁମ ଗର୍ଜନରେ (ହାଁକ) ତିନି ଲୋକ ଥରିଉଠେ ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ହନୁମାନଙ୍କ ଶକ୍ତି ଏତେ ପ୍ରବଳ ଯେ ଆଉ କେହି ତାହା ଅଟକାଇ ପାରିବେ ନାହିଁ । ଗୋଟିଏ କାହାଣୀ ଅନୁସାରେ ଋଷିଙ୍କ ଶାପରେ ସେ ନିଜ ଶକ୍ତି କଥା ଭୁଲିଯାଇଥିଲେ; ସମୁଦ୍ର ଡେଇଁବା ଆଗରୁ ଜାମ୍ବବାନ ତାଙ୍କୁ ତାହା ମନେ ପକାଇଦେଲେ । ସେଥିପାଇଁ କିଛି ପଣ୍ଡିତ “ସମ୍ହାରୋ”ର ଅର୍ଥ “ମନେ ପକାଇବା” ବି କହନ୍ତି ।

ଭୂତ ପିସାଚ ନିକଟ ନହିଁ ଆବୈ ।
ମହାବୀର ଜବ ନାମ ସୁନାବୈ ॥

ଅର୍ଥ: ଯେତେବେଳେ ମହାବୀର ହନୁମାନଙ୍କ ନାମ ନିଆଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଭୂତ-ପିଶାଚ ପାଖ ମାଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ବିଶ୍ୱାସ, ହନୁମାନଙ୍କ ନାମ ଡର ଦୂର କରେ । ସେଥିପାଇଁ ଅନ୍ଧାରରେ କିମ୍ବା ଏକା ଥିଲେ ଡର ଲାଗିଲେ ଲୋକେ ହନୁମାନ ଚାଳିଶା ପଢ଼ନ୍ତି: ନାମ ନେଲେ ମନରେ ସାହସ ଆସେ ।

ନାସୈ ରୋଗ ହରୈ ସବ ପୀରା ।
ଜପତ ନିରନ୍ତର ହନୁମତ ବୀରା ॥

ଅର୍ଥ: ବୀର ହନୁମାନଙ୍କ ନାମ ନିରନ୍ତର ଜପ କଲେ ରୋଗ ଦୂର ହୁଏ, ସବୁ କଷ୍ଟ ଚାଲିଯାଏ ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଏହା ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଶ୍ରଦ୍ଧାର କଥା । ଜପରେ ମନ ଶାନ୍ତ ଓ ଦୃଢ଼ ହୁଏ, ଅସୁସ୍ଥ ଥିଲେ ବି ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଆସେ । ଅସୁସ୍ଥ ହେଲେ ଡାକ୍ତରଙ୍କ ପରାମର୍ଶ ଓ ଚିକିତ୍ସା ବି ସେତିକି ଜରୁରୀ; ଜପ ତା’ ସାଙ୍ଗରେ ଚାଲୁ, ତା’ ବଦଳରେ ନୁହେଁ ।

ସଙ୍କଟ ତେଁ ହନୁମାନ ଛୁଡ଼ାବୈ ।
ମନ କ୍ରମ ବଚନ ଧ୍ୟାନ ଜୋ ଲାବୈ ॥

ଅର୍ଥ: ଯେଉଁମାନେ ମନ, କର୍ମ ଓ ବଚନରେ ହନୁମାନଙ୍କ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି, ହନୁମାନ ସେମାନଙ୍କୁ ସଙ୍କଟରୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: “ମନ କ୍ରମ ବଚନ” ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦିଅନ୍ତୁ: ଚିନ୍ତା, କାମ ଓ କଥା, ଏହି ତିନୋଟିଯାକରେ ସଚ୍ଚା ଭକ୍ତି । କେବଳ ଶବ୍ଦ ଆବୃତ୍ତି କଲେ ହେବ ନାହିଁ, ପ୍ରତିଦିନର ଜୀବନରେ ବି ସେହି ଭାବ ରହିବା ଦରକାର ।

ସବ ପର ରାମ ତପସ୍ୱୀ ରାଜା ।
ତିନ କେ କାଜ ସକଲ ତୁମ ସାଜା ॥

ଅର୍ଥ: ତପସ୍ୱୀ ରାଜା ଶ୍ରୀରାମ ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆଉ ତାଙ୍କ ସବୁ କାମ ତୁମେ ହିଁ ସଫଳ କଲ ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ରାଜା ହୋଇ ବି ଶ୍ରୀରାମ ତପସ୍ୱୀ ପରି ବଣରେ ରହିଲେ । ଏମିତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରଭୁଙ୍କ କାମ ହନୁମାନ ସଫଳ କଲେ: ମା’ ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବା, ସଞ୍ଜୀବନୀ ଆଣିବା ଓ ଲଙ୍କା ଯୁଦ୍ଧ ।

ଔର ମନୋରଥ ଜୋ କୋଇ ଲାବୈ ।
ସୋଇ ଅମିତ ଜୀବନ ଫଲ ପାବୈ ॥

ଅର୍ଥ: ଯେକେହି ଯେଉଁ ମନୋବାଞ୍ଛା (ମନୋରଥ) ନେଇ ତୁମ ପାଖକୁ ଆସେ, ସେ ଜୀବନରେ ତାର ଅସୀମ ଫଳ ପାଏ ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ବିଶ୍ୱାସ, ମନପ୍ରାଣ ଦେଇ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ ତାହା ବୃଥା ଯାଏ ନାହିଁ । ଏହାର ଅର୍ଥ ନୁହେଁ ଯେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଇଚ୍ଛା ଠିକ୍ ଆମ ମନ ମୁତାବକ ପୂରଣ ହେବ; ଏହା ହନୁମାନଙ୍କ ଉପରେ ଭରସାର କଥା ।

ଚାରୋଁ ଜୁଗ ପରତାପ ତୁମ୍ହାରା ।
ହୈ ପରସିଦ୍ଧ ଜଗତ ଉଜିୟାରା ॥

ଅର୍ଥ: ଚାରି ଯୁଗରେ (ସତ୍ୟ, ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର ଓ କଳି) ତୁମ ପ୍ରତାପ ଅଛି, ଆଉ ତୁମ ଯଶ ସାରା ଜଗତରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ତାହା ଜଗତକୁ ଆଲୋକିତ କରେ ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ହନୁମାନଙ୍କୁ ଚିରଞ୍ଜୀବୀ ବୋଲି ମନାଯାଏ, ଅର୍ଥାତ୍ ସେ ସବୁ ଯୁଗରେ ଅଛନ୍ତି । ମହାଭାରତରେ ବି ସେ ଭୀମଙ୍କୁ ଭେଟନ୍ତି ଓ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ରଥର ଧ୍ୱଜାରେ ବିରାଜମାନ ରହନ୍ତି ।

ସାଧୁ ସନ୍ତ କେ ତୁମ ରଖବାରେ ।
ଅସୁର ନିକନ୍ଦନ ରାମ ଦୁଲାରେ ॥

ଅର୍ଥ: ତୁମେ ସାଧୁସନ୍ଥଙ୍କ ରକ୍ଷକ, ଅସୁରମାନଙ୍କୁ ବିନାଶ କର, ଆଉ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଗେହ୍ଲା ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: “ନିକନ୍ଦନ” ମାନେ ଯିଏ ମୂଳରୁ ନଷ୍ଟ କରେ । ଗୋଟିଏ ପଟେ ଭଲ ଲୋକଙ୍କ ରକ୍ଷା, ଅନ୍ୟ ପଟେ ମନ୍ଦର ବିନାଶ: ହନୁମାନଙ୍କ ଏହି ଦୁଇ ରୂପ ଏଠାରେ ଏକାଠି ଦେଖାଯାଏ ।

ଅଷ୍ଟ ସିଦ୍ଧି ନୌ ନିଧି କେ ଦାତା ।
ଅସ ବର ଦୀନ ଜାନକୀ ମାତା ॥

ଅର୍ଥ: ତୁମେ ଆଠ ସିଦ୍ଧି ଓ ନଅ ନିଧି ଦେଇପାର; ଏହି ବର ତୁମକୁ ମା’ ଜାନକୀ (ସୀତା) ଦେଇଛନ୍ତି ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଲୋକେ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି, ଅଶୋକ ବଣରେ ହନୁମାନଙ୍କ ଉପରେ ଖୁସି ହୋଇ ମା’ ସୀତା ଏହି ବର ଦେଇଥିଲେ । ଆଠ ସିଦ୍ଧି ଓ ନଅ ନିଧି କ’ଣ କ’ଣ, ତାହା ତଳେ ପ୍ରଶ୍ନରେ ଅଛି ।

ରାମ ରସାୟନ ତୁମ୍ହରେ ପାସା ।
ସଦା ରହୋ ରଘୁପତି କେ ଦାସା ॥

ଅର୍ଥ: ରାମଭକ୍ତିର ରସାୟନ (ନୂଆ ଜୀବନ ଦେଉଥିବା ଔଷଧ) ତୁମ ପାଖରେ ଅଛି, ଆଉ ତୁମେ ସବୁବେଳେ ଶ୍ରୀରଘୁପତିଙ୍କ (ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ) ଦାସ ହୋଇ ରହ ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଏଠାରେ “ରସାୟନ” ମାନେ ନୂଆ ଜୀବନ ଦେଉଥିବା ଔଷଧ, ଆଜିର ରସାୟନ ବିଜ୍ଞାନ (କେମିଷ୍ଟ୍ରି) ନୁହେଁ । ରାମଭକ୍ତିକୁ ହିଁ ମନର ରୋଗ ଦୂର କରୁଥିବା ସେହି ଔଷଧ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି । ସବୁବେଳେ ରାମଙ୍କ ସେବକ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହି ସବୁଠୁ ବଡ଼ ଧନ ହନୁମାନଙ୍କ ପାଖରେ ଅଛି ।

ତୁମ୍ହରେ ଭଜନ ରାମ କୋ ପାବୈ ।
ଜନମ ଜନମ କେ ଦୁଖ ବିସରାବୈ ॥

ଅର୍ଥ: ତୁମ ଭଜନ କରି ଭକ୍ତମାନେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ପାଆନ୍ତି, ଜନ୍ମ ଜନ୍ମର ଦୁଃଖ ଭୁଲିଯାଆନ୍ତି ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ହନୁମାନଙ୍କ ଭକ୍ତିରୁ ରାମଭକ୍ତି ଆସେ । “ବିସରାବୈ” ମାନେ ଭୁଲାଇଦେବା: ରାମଙ୍କ ପ୍ରେମ ମିଳିଲେ ପୁରୁଣା ଦୁଃଖ ମନରୁ ଲିଭିଯାଏ ।

ଅନ୍ତ କାଲ ରଘୁବର ପୁର ଜାଈ ।
ଜହାଁ ଜନ୍ମ ହରି-ଭକ୍ତ କହାଈ ॥

ଅର୍ଥ: ଏମିତି ଭକ୍ତ ଶେଷ ସମୟରେ ଶ୍ରୀରଘୁବରଙ୍କ (ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ) ଧାମକୁ ଯାଆନ୍ତି, ଆଉ ପୁଣି ଯେଉଁଠି ଜନ୍ମ ନିଅନ୍ତି, ହରିଭକ୍ତ ବୋଲି ପରିଚିତ ହୁଅନ୍ତି ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଅର୍ଥାତ୍, ସଚ୍ଚା ଭକ୍ତି ଏହି ଜନ୍ମ ସହ ଶେଷ ହୁଏ ନାହିଁ । ଏମିତି ଭକ୍ତ ପର ଜନ୍ମରେ ବି ଭଗବାନଙ୍କ ଭକ୍ତ ହୋଇ ହିଁ ଜନ୍ମ ନିଅନ୍ତି ।

ଔର ଦେବତା ଚିତ୍ତ ନ ଧରଈ ।
ହନୁମତ ସେଇ ସର୍ବ ସୁଖ କରଈ ॥

ଅର୍ଥ: ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ମନରେ ନ ରଖି ବି, କେବଳ ହନୁମାନଙ୍କ ସେବା କଲେ ସବୁ ସୁଖ ମିଳେ ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଏହାର ଅର୍ଥ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ଛୋଟ କରିବା ନୁହେଁ । କଥା କେବଳ ଏତିକି ଯେ ହନୁମାନଙ୍କ ଭକ୍ତି ନିଜରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, କାରଣ ସେଥିରେ ରାମଭକ୍ତି ବି ଅଛି ।

ସଙ୍କଟ କଟୈ ମିଟୈ ସବ ପୀରା ।
ଜୋ ସୁମିରୈ ହନୁମତ ବଲବୀରା ॥

ଅର୍ଥ: ଯେଉଁମାନେ ବଳବୀର ହନୁମାନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ସଙ୍କଟ କଟିଯାଏ, ସବୁ କଷ୍ଟ ମେଣ୍ଟିଯାଏ ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: “ସୁମିରୈ” ମାନେ ସ୍ମରଣ କରିବା । କଷ୍ଟ ସମୟରେ ହନୁମାନଙ୍କୁ ମନେ ପକାଇଲେ ମନରେ ସାହସ ଆସେ, ଡର କମେ; ଭକ୍ତମାନେ ଏହାକୁ ହିଁ ସଙ୍କଟ କଟିବା ବୋଲି ମାନନ୍ତି ।

ଜୈ ଜୈ ଜୈ ହନୁମାନ ଗୋସାଈଁ ।
କୃପା କରହୁ ଗୁରୁ ଦେବ କୀ ନାଈଁ ॥

ଅର୍ଥ: ହେ ପ୍ରଭୁ (ଗୋସାଈଁ) ହନୁମାନ, ତୁମର ଜୟ ହେଉ, ଜୟ ହେଉ, ଜୟ ହେଉ । ଗୁରୁଙ୍କ ପରି ମୋ ଉପରେ କୃପା କର ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ତିନିଥର “ଜୈ” କହି ତୁଳସୀଦାସ ମନ ଭରି ଜୟଧ୍ୱନି ଦିଅନ୍ତି । ଗୁରୁ କୌଣସି ସର୍ତ୍ତ ନ ରଖି ଶିଷ୍ୟ ଉପରେ କୃପା କରନ୍ତି, ତାର ଭୁଲ ସୁଧାରନ୍ତି । ତୁଳସୀଦାସ ହନୁମାନଙ୍କ ପାଖରେ ସେହି କୃପା ମାଗନ୍ତି ।

ଜୋ ସତ ବାର ପାଠ କର କୋଈ ।
ଛୂଟହି ବନ୍ଦି ମହା ସୁଖ ହୋଈ ॥

ଅର୍ଥ: ଯେଉଁମାନେ ଏହାକୁ ଶହେ (ସତ) ଥର ପାଠ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ମହା ସୁଖ ପାଆନ୍ତି ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: “ସତ” ମାନେ ଶହେ, ଆଉ “ବନ୍ଦି” ମାନେ ଏଠାରେ ବନ୍ଧନ, ଜେଲର ବନ୍ଦୀ ନୁହେଁ; ସାଧୁମାନେ ଏହାକୁ ସଂସାରର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ବୋଲି ବୁଝନ୍ତି । ଅନେକ ଭକ୍ତ କୌଣସି ସଙ୍କଳ୍ପ ନେଇ ଶହେ ଥର ପାଠ କରନ୍ତି ।

ଜୋ ୟହ ପଢ଼ୈ ହନୁମାନ ଚଲୀସା ।
ହୋୟ ସିଦ୍ଧି ସାଖୀ ଗୌରୀସା ॥

ଅର୍ଥ: ଯେଉଁମାନେ ଏହି ହନୁମାନ ଚାଳିଶା ପଢ଼ନ୍ତି, ସେମାନେ ସିଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି; ଏହାର ସାକ୍ଷୀ ଗୌରୀଶ (ଶିବ)।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ପାଠ କଲେ କ’ଣ ମିଳେ, ଏଠାରେ ତାହା କୁହାଯାଇଛି; ଏହାକୁ ଫଳଶ୍ରୁତି କହନ୍ତି । ଭକ୍ତମାନେ “ସିଦ୍ଧି” କହିଲେ ମନର ବଳ ଓ କାମରେ ସଫଳତା, ଦୁଇଟିଯାକ ବୁଝନ୍ତି । ଏହା ଶ୍ରଦ୍ଧାର କଥା: ଫଳ ମିଳେ ଭଗବାନଙ୍କ କୃପା ଓ ନିଜ ଚେଷ୍ଟାରୁ ।

ତୁଲସୀଦାସ ସଦା ହରି ଚେରା ।
କୀଜୈ ନାଥ ହୃଦୟ ମହଁ ଡେରା ॥

ଅର୍ଥ: ତୁଳସୀଦାସ ସବୁଦିନ ପାଇଁ ହରିଙ୍କ (ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ) ଦାସ । ହେ ନାଥ, ମୋ ହୃଦୟରେ ଆସି ବାସ କର ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଶେଷରେ ତୁଳସୀଦାସ ନିଜକୁ “ହରି ଚେରା” (ଭଗବାନଙ୍କ ଦାସ) ବୋଲି କହନ୍ତି, ଆଉ କୌଣସି ଧନ ବା ପଦ ମାଗନ୍ତି ନାହିଁ; କେବଳ ଚାହାନ୍ତି, ହନୁମାନ ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବାସ କରନ୍ତୁ ।

ପବନତନୟ ସଙ୍କଟ ହରନ, ମଙ୍ଗଲ ମୂରତି ରୂପ ।
ରାମ ଲଷନ ସୀତା ସହିତ, ହୃଦୟ ବସହୁ ସୁର ଭୂପ ॥

ଅର୍ଥ: ହେ ପବନପୁତ୍ର, ତୁମେ ସଙ୍କଟ ଦୂର କର, ତୁମେ ମଙ୍ଗଳର ମୂର୍ତ୍ତି । ହେ ଦେବତାଙ୍କ ରାଜା, ଶ୍ରୀରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ମା’ ସୀତାଙ୍କ ସହ ମୋ ହୃଦୟରେ ବାସ କର ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଶେଷ ଦୋହାରେ ତୁଳସୀଦାସ ହନୁମାନଙ୍କୁ ଏକା ନୁହେଁ, ପୂରା ରାମ ପରିବାର ସହ ନିଜ ହୃଦୟକୁ ଡାକନ୍ତି, କାରଣ ଯେଉଁଠି ହନୁମାନ, ସେଠି ଶ୍ରୀରାମ ବି ଅଛନ୍ତି ।

॥ ଜୟଘୋଷ ॥

ବୋଲୋ ..
॥ ସିୟାବର ରାମଚନ୍ଦ୍ର କୀ ଜୟ ॥
॥ ପବନସୁତ ହନୁମାନ କୀ ଜୟ ॥
॥ ଉମାପତି ମହାଦେବ କୀ ଜୟ ॥
॥ ବୃନ୍ଦାବନ କୃଷ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର କୀ ଜୟ ॥
॥ ବୋଲୋ ଭାଈ ସବ ସନ୍ତନ କୀ ଜୟ ॥
॥ ଇତି ॥