हनुमान चालीसा, नेपाली अर्थसहित
हनुमान चालीसाको हरेक दोहा र चौपाई तल दिइएको छ। हरेकको मुनि सरल नेपालीमा अर्थ, साथै छोटो व्याख्या छ।
यो अर्थ हामीले आफ्नै शब्दमा, सरल भाषामा लेखेका हौं। केही चौपाईको अर्थ विद्वान्हरू फरक ढङ्गले पनि गर्छन्। अझ गहिरो जान्न जगद्गुरु रामभद्राचार्यको “महावीरी व्याख्या” (हिन्दीमा) जस्ता पुस्तक पढ्नुहोस्।
चालीसा मात्र पढ्न वा यसको PDF डाउनलोड गर्न हनुमान चालीसा नेपालीमा पृष्ठ हेर्नुहोस्। हरेक शब्दको छुट्टै अर्थ शब्दार्थको पृष्ठमा छ (अङ्ग्रेजीमा)। अङ्ग्रेजीमा अर्थ चाहिए अङ्ग्रेजी अर्थको पृष्ठ हेर्नुहोस्। चालीसा कसरी लेखियो भन्ने इतिहासको पृष्ठमा पढ्न सक्नुहुन्छ (अङ्ग्रेजीमा)।
सुरुका दोहा · चौपाई 1 देखि 10 · 11 देखि 20 · 21 देखि 30 · 31 देखि 40 · अन्तिम दोहा · PDF · प्रश्न र उत्तर
सुरुका दोहा
श्रीगुरु चरन सरोज रज निज मनु मुकुरु सुधारि।
बरनउँ रघुबर बिमल जसु जो दायकु फल चारि॥
अर्थ: श्रीगुरुको चरणकमलको धूलोले आफ्नो मनरूपी ऐना सफा गरेर म श्री रघुबर (श्रीराम)को निर्मल यशको वर्णन गर्छु, जसले चारै फल दिन्छ: धर्म, अर्थ, काम र मोक्ष।
व्याख्या: तुलसीदासले गुरुलाई प्रणाम गरेर पाठ सुरु गर्नुभएको छ। मनमा घमण्ड र अज्ञानको धूलो रहेसम्म भगवान्को यश राम्ररी गाउन सकिँदैन; गुरुको कृपाले नै यो धूलो सफा गर्छ। हनुमान चालीसा श्रीरामको यशबाट सुरु हुन्छ, किनकि हनुमानजीको सबै महिमा रामभक्तिमै छ।
बुद्धिहीन तनु जानिके, सुमिरौं पवन-कुमार।
बल बुधि बिद्या देहु मोहिं, हरहु कलेस बिकार॥
अर्थ: आफूलाई बुद्धिहीन जानेर म पवन-कुमार हनुमानजीको स्मरण गर्छु। हे हनुमानजी, मलाई बल, बुद्धि र विद्या दिनुहोस् र मेरा क्लेश (दुःख) र विकार (मनका दोष) हटाउनुहोस्।
व्याख्या: भक्त सच्चा मनले स्वीकार गर्छ कि आफ्नो बुद्धिको भरमा मात्र ऊ भगवान्सम्म पुग्न सक्दैन। त्यसैले ऊ तीन कुरा माग्छ: बल (शरीर र मनको शक्ति), बुद्धि (ठीक र बेठीकको ज्ञान) र विद्या (ज्ञान)। “कलेस” भनेको बाहिरी दुःख, र “बिकार” भनेको मनका खराबी हुन्, जस्तै काम, क्रोध, लोभ र मोह।
चौपाई 1 देखि 10
जय हनुमान ज्ञान गुन सागर।
जय कपीस तिहुँ लोक उजागर॥
अर्थ: हे हनुमानजी, हजुरको जय होस्। हजुर ज्ञान र गुणका सागर हुनुहुन्छ। हे कपीश (वानरहरूका स्वामी), हजुरको जय होस्। हजुरको कीर्ति तीनै लोकमा उज्यालो छ।
व्याख्या: चालीसाको पहिलो चौपाई जयकारबाट सुरु हुन्छ। “सागर” भनिएको छ, किनकि हनुमानजीको ज्ञान र गुणको अन्त छैन। “तिहुँ लोक” भनेको स्वर्ग, पृथ्वी र पाताल हुन्; तीनै लोकमा उहाँको यश फैलिएको छ।
राम दूत अतुलित बल धामा।
अंजनि-पुत्र पवनसुत नामा॥
अर्थ: हजुर श्रीरामका दूत र अतुलनीय बलका धाम हुनुहुन्छ। हजुर अञ्जनी-पुत्र र पवनसुत (पवन देवका पुत्र) नामले चिनिनुहुन्छ।
व्याख्या: हनुमानजीको पहिलो पहिचान “राम दूत” हो: उहाँको सबै बल श्रीरामको कामका लागि छ। माता अञ्जनाका पुत्र भएकाले उहाँलाई अञ्जनी-पुत्र भनिन्छ, र पवन देवका पुत्र भएकाले पवनसुत।
महाबीर बिक्रम बजरंगी।
कुमति निवार सुमति के संगी॥
अर्थ: हे महावीर, हजुर ठूलो पराक्रमी हुनुहुन्छ र हजुरका अङ्ग वज्रजस्तै बलिया छन्। हजुर खराब बुद्धि हटाउनुहुन्छ र असल बुद्धि भएकाहरूका साथी हुनुहुन्छ।
व्याख्या: “बजरंगी” शब्द “बज्र” (वज्र) र “अंग”बाट बनेको हो, अर्थात् वज्रजस्ता अङ्ग भएका। यहाँ तुलसीदासले हनुमानजीको बलसँगै उहाँको बुद्धिको पनि कुरा गर्नुभएको छ: उहाँ मनबाट गलत सोच हटाएर सही बाटो देखाउनुहुन्छ।
कंचन बरन बिराज सुबेसा।
कानन कुंडल कुंचित केसा॥
अर्थ: हजुरको रङ सुनजस्तो छ र हजुर सुन्दर वेशमा शोभित हुनुहुन्छ। हजुरका कानमा कुण्डल छन् र कपाल घुम्रिएको छ।
व्याख्या: यहाँ हनुमानजीको रूपको झलक दिइएको छ, ताकि पाठ गर्दा हामीले मनमा उहाँको यो रूप देख्न सकौं। “कंचन बरन” भनेको सुनजस्तो चम्किलो रङ हो।
हाथ बज्र और ध्वजा बिराजै।
काँधे मूँज जनेऊ साजै॥
अर्थ: हजुरका हातमा वज्र र ध्वजा शोभित छन्, र काँधमा मूँजको जनै सजिएको छ।
व्याख्या: वज्र शक्तिको र ध्वजा विजयको चिह्न हो। मूँज (एक प्रकारको घाँस)को जनैले उहाँको संयम र पवित्र जीवनको सम्झना गराउँछ।
संकर सुवन केसरीनंदन।
तेज प्रताप महा जग बंदन॥
अर्थ: हजुर भगवान् शङ्करका अंश र केसरीका पुत्र हुनुहुन्छ। हजुरको तेज र प्रताप महान् छ, सारा जगत्ले हजुरको वन्दना गर्छ।
व्याख्या: “संकर सुवन” भनेर हनुमानजीलाई भगवान् शिवको अंश मानिएको छ। वानरराज केसरी उहाँका पिता हुनुहुन्छ, त्यसैले उहाँलाई केसरीनन्दन भनिन्छ।
बिद्यावान गुनी अति चातुर।
राम काज करिबे को आतुर॥
अर्थ: हजुर विद्वान्, गुणवान् र ज्यादै चतुर हुनुहुन्छ, र श्रीरामको काम गर्न सधैं उत्सुक रहनुहुन्छ।
व्याख्या: हनुमानजीको सबै विद्या र चतुराइ एउटै काममा लाग्छ: रामको काम। ज्ञान र गुण तब मात्र काम लाग्छन्, जब तिनलाई राम्रो काममा लगाइन्छ।
प्रभु चरित्र सुनिबे को रसिया।
राम लखन सीता मन बसिया॥
अर्थ: हजुर प्रभु श्रीरामको कथा सुन्ने रसिया (प्रेमी) हुनुहुन्छ। श्रीराम, लक्ष्मण र सीताजी हजुरको मनमा बास गर्नुहुन्छ।
व्याख्या: हनुमानजीलाई रामकथा सुन्न खुब आनन्द लाग्छ; जहाँ रामकथा हुन्छ, त्यहाँ उहाँ आउनुहुन्छ भन्ने मान्यता छ। “लखन” लक्ष्मणकै नाम हो; गीता प्रेसको पुस्तकमा यो “लषन” छापिएको छ।
सूक्ष्म रूप धरि सियहिं दिखावा।
बिकट रूप धरि लंक जरावा॥
अर्थ: हजुरले सानो (सूक्ष्म) रूप धारण गरेर सीताजीलाई दर्शन दिनुभयो, र विकट (भयङ्कर) रूप धारण गरेर लङ्का जलाउनुभयो।
व्याख्या: अशोक वाटिकामा हनुमानजी सानो रूपमा रूखका पातमा लुकेर सीताजीलाई भेट्नुभयो, ताकि माता नडराऊन्। पछि विशाल रूप लिएर उहाँले लङ्का जलाउनुभयो। जस्तो समय, उहाँ त्यस्तै रूप लिनुहुन्छ।
भीम रूप धरि असुर सँहारे।
रामचंद्र के काज सँवारे॥
अर्थ: हजुरले भीम (विशाल) रूप धारण गरेर असुरहरूको संहार गर्नुभयो र श्रीरामचन्द्रजीका काम पूरा गर्नुभयो।
व्याख्या: लङ्काको युद्धमा हनुमानजीले धेरै राक्षस मार्नुभयो। यहाँ पनि उहाँको सबै पराक्रम आफ्ना लागि होइन, श्रीरामको कामका लागि हो।
चौपाई 11 देखि 20
लाय सजीवन लखन जियाये।
श्रीरघुबीर हरषि उर लाये॥
अर्थ: हजुरले संजीवनी बुटी ल्याएर लक्ष्मणजीलाई जीवन दिनुभयो। तब श्री रघुबीर (श्रीराम)ले प्रसन्न भएर हजुरलाई हृदयमा लगाउनुभयो।
व्याख्या: युद्धमा मेघनादको शक्ति लागेर लक्ष्मणजी मूर्छित हुनुभएको थियो। हनुमानजी रातारात द्रोणगिरि पर्वतबाट संजीवनी ल्याउनुभयो, र बुटी चिन्न नसकेर पूरै पर्वत नै उठाएर ल्याउनुभयो। “सजीवन” भनेको यही संजीवनी बुटी हो।
रघुपति कीन्ही बहुत बड़ाई।
तुम मम प्रिय भरतहि सम भाई॥
अर्थ: श्री रघुपति (श्रीराम)ले हजुरको धेरै प्रशंसा गर्नुभयो र भन्नुभयो: तिमी मेरा लागि भरतजस्तै प्यारा भाइ हौ।
व्याख्या: श्रीरामलाई भरतजी सबैभन्दा प्यारा हुनुहुन्थ्यो। हनुमानजीलाई भरतजत्तिकै प्यारो भनेर श्रीरामले उहाँप्रति कति माया छ भन्ने देखाउनुभयो।
सहस बदन तुम्हरो जस गावैं।
अस कहि श्रीपति कंठ लगावैं॥
अर्थ: “हजार मुख भएका शेषनागले तिम्रो यश गाउँछन्”, यसो भन्दै श्रीपति (श्रीराम)ले हजुरलाई अँगालो हाल्नुहुन्छ।
व्याख्या: शेषनागका हजार मुख मानिन्छन्। श्रीराम भन्नुहुन्छ कि तिम्रो यश यति ठूलो छ कि हजार मुख भएका शेषले मात्र गाउन सक्छन्, र मायाले हनुमानजीलाई अँगालो हाल्नुहुन्छ। “श्रीपति” भनेको श्री (सीताजी)का पति।
सनकादिक ब्रह्मादि मुनीसा।
नारद सारद सहित अहीसा॥
अर्थ: सनक आदि ऋषि, ब्रह्मा आदि देवता, ठूला-ठूला मुनि, नारदजी, सरस्वतीजी र शेषनागले पनि हजुरको यश गाउँछन्।
व्याख्या: यो र अर्को चौपाई पनि श्रीरामले नै भन्नुभएको हो: ऋषि, देवता र मुनि, सबैले हनुमानजीको यश गाउँछन्। “सारद” सरस्वतीजी हुनुहुन्छ र “अहीसा” नागहरूका राजा शेषनाग।
जम कुबेर दिगपाल जहाँ ते।
कबि कोबिद कहि सके कहाँ ते॥
अर्थ: यमराज, कुबेर र दिशाका रक्षक (दिक्पाल)हरूले पनि हजुरको यश गाउँछन्; त्यसो भए कवि र विद्वान्ले त्यसको पूरा वर्णन कसरी गर्न सक्छन् र?
व्याख्या: यी तीन चौपाईको भाव हो, हनुमानजीको यशको अन्त छैन। देवताहरूले नै गाउँछन् भने कुनै कविले त्यसको पूरा बखान गर्न सक्दैन। “कोबिद” भनेको विद्वान्।
तुम उपकार सुग्रीवहिं कीन्हा।
राम मिलाय राज पद दीन्हा॥
अर्थ: हजुरले सुग्रीवको उपकार गर्नुभयो: उनलाई श्रीरामसँग भेट गराएर राजाको पद दिलाउनुभयो।
व्याख्या: बालीको डरले ऋष्यमूक पर्वतमा बसेका सुग्रीवलाई हनुमानजीले श्रीराम र लक्ष्मणजीसँग भेट गराउनुभयो। श्रीरामले बालीलाई मारेर सुग्रीवलाई किष्किन्धाको राजा बनाउनुभयो।
तुम्हरो मंत्र बिभीषन माना।
लंकेस्वर भए सब जग जाना॥
अर्थ: विभीषणले हजुरको सल्लाह (मन्त्र) माने र उनी लङ्काका राजा भए, यो सारा संसारलाई थाहा छ।
व्याख्या: लङ्कामा हनुमानजीले विभीषणलाई भेट्नुभएको थियो, र उहाँको कुराले विभीषणलाई श्रीरामको शरणमा जाने साहस मिल्यो। रामको शरणमा आएर उनी लङ्काका राजा भए। यहाँ “मंत्र”को अर्थ सल्लाह हो।
जुग सहस्र जोजन पर भानू।
लील्यो ताहि मधुर फल जानू॥
अर्थ: जुन सूर्य युग-सहस्र योजन टाढा छ, त्यसलाई हजुरले मीठो फल ठानेर निल्नुभयो।
व्याख्या: यो हनुमानजीको बाल्यकालको कथा हो: उदाउँदो रातो सूर्यलाई फल ठानेर उहाँ खान आकाशमा उड्नुभयो। “जुग सहस्र जोजन” भनेर सूर्य धेरै टाढा छ भनेर बताइएको छ। कतिपयले यी सङ्ख्यालाई गुणन गरेर निकाल्ने दूरी सूर्यको वास्तविक दूरीको नजिक छ; यसबारे तलको प्रश्न 9 हेर्नुहोस्।
प्रभु मुद्रिका मेलि मुख माहीं।
जलधि लाँघि गये अचरज नाहीं॥
अर्थ: प्रभु श्रीरामको औंठी मुखमा राखेर हजुरले समुद्र नाघ्नुभयो, यसमा कुनै आश्चर्य छैन।
व्याख्या: सीताजीको खोजीमा जाँदा श्रीरामले हनुमानजीलाई चिनारीका लागि आफ्नो औंठी दिनुभएको थियो, जसमा राम-नाम लेखिएको थियो। तुलसीदास भन्नुहुन्छ, रामको नाम साथमा भए सय योजनको समुद्र पार गर्नु अचम्मको कुरा होइन।
दुर्गम काज जगत के जेते।
सुगम अनुग्रह तुम्हरे तेते॥
अर्थ: संसारमा जति कठिन काम छन्, ती सबै हजुरको कृपाले सजिला हुन्छन्।
व्याख्या: भक्तहरू कठिन समयमा हनुमानजीलाई सम्झन्छन्, किनकि उहाँको कृपामा भरोसा गर्दा मनमा साहस आउँछ र कठिन काम पनि सजिलो लाग्न थाल्छ। यो भरोसाको कुरा हो, आफ्नो मेहनत छोड्ने होइन।
चौपाई 21 देखि 30
राम दुआरे तुम रखवारे।
होत न आज्ञा बिनु पैसारे॥
अर्थ: हजुर श्रीरामको ढोकाका रक्षक हुनुहुन्छ। हजुरको आज्ञाविना त्यहाँ कोही प्रवेश गर्न सक्दैन।
व्याख्या: भाव यो हो कि श्रीरामसम्म पुग्ने बाटो हनुमानजीबाटै जान्छ। त्यसैले रामभक्तहरू पहिले हनुमानजीलाई सम्झन्छन्।
सब सुख लहै तुम्हारी सरना।
तुम रक्षक काहू को डर ना॥
अर्थ: जो हजुरको शरणमा आउँछ, उसले सबै सुख पाउँछ। हजुर रक्षक हुँदा कसैको डर रहँदैन।
व्याख्या: गीता प्रेसको पुस्तकमा “रक्षक” शब्द “रच्छक” छापिएको छ। शरणमा आउनु भनेको पूरा भरोसा गर्नु हो, र यस्तो भरोसाले मनबाट डर हटाउँछ।
आपन तेज सम्हारो आपै।
तीनों लोक हाँक तें काँपै॥
अर्थ: आफ्नो तेज (शक्ति) हजुर आफैं सम्हाल्न सक्नुहुन्छ। हजुरको हाँक (गर्जन)ले तीनै लोक काँप्छन्।
व्याख्या: हनुमानजीको शक्ति यति ठूलो छ कि अरू कसैले रोक्न सक्दैन। एउटा कथाअनुसार ऋषिहरूको शापले उहाँ आफ्नो बल बिर्सनुभएको थियो; समुद्र नाघ्नुअघि जाम्बवान्ले उहाँलाई सम्झाउनुभयो। त्यसैले कतिपय विद्वान् “सम्हारो”को अर्थ “सम्झनु” पनि बताउँछन्।
भूत पिसाच निकट नहिं आवै।
महाबीर जब नाम सुनावै॥
अर्थ: जब महावीर हनुमानजीको नाम लिइन्छ, तब भूत र पिशाच नजिक आउँदैनन्।
व्याख्या: भक्तहरूको विश्वास छ कि हनुमानजीको नामले डर हटाउँछ। त्यसैले अँध्यारोमा वा एक्लै हुँदा डर लाग्दा मानिसहरू हनुमान चालीसा पढ्छन्: नाम लिँदा मनमा साहस आउँछ।
नासै रोग हरै सब पीरा।
जपत निरंतर हनुमत बीरा॥
अर्थ: वीर हनुमानजीको निरन्तर जप गर्दा रोग नष्ट हुन्छन् र सबै पीडा हट्छन्।
व्याख्या: यो भक्तको श्रद्धाको कुरा हो। जपले मन शान्त र बलियो बनाउँछ, र बिरामी हुँदा पनि धैर्य दिन्छ। तर बिरामी हुँदा डाक्टरको सल्लाह र उपचार पनि उत्तिकै आवश्यक छ; जप तिनीहरूसँगै गर्नुहोस्, तिनीहरूको सट्टामा होइन।
संकट तें हनुमान छुड़ावै।
मन क्रम बचन ध्यान जो लावै॥
अर्थ: जसले मन, कर्म र वचनले हनुमानजीको ध्यान गर्छ, उसलाई हनुमानजीले सङ्कटबाट छुटाउनुहुन्छ।
व्याख्या: “मन क्रम बचन”मा ध्यान दिनुहोस्: सोच, काम र बोली, तीनैमा साँचो भक्ति। शब्द दोहोर्याउनु मात्र पर्याप्त छैन, दैनिक जीवनमा पनि त्यही भाव हुनुपर्छ।
सब पर राम तपस्वी राजा।
तिन के काज सकल तुम साजा॥
अर्थ: तपस्वी राजा श्रीराम सबैभन्दा श्रेष्ठ हुनुहुन्छ, र उहाँका सबै काम हजुरले नै पूरा गर्नुभयो।
व्याख्या: श्रीराम राजा भएर पनि तपस्वीझैं वनमा बस्नुभयो। यस्ता सर्वश्रेष्ठ प्रभुका काम हनुमानजीले पूरा गर्नुभयो: सीताजीको खोजी, संजीवनी ल्याउने काम र लङ्काको युद्ध।
और मनोरथ जो कोइ लावै।
सोइ अमित जीवन फल पावै॥
अर्थ: जसले हजुरकहाँ आफ्नो मनोरथ (इच्छा) लिएर आउँछ, उसले जीवनमा त्यसको असीम फल पाउँछ।
व्याख्या: भक्तहरू मान्छन् कि सच्चा मनले गरिएको प्रार्थना खेर जाँदैन। यसको अर्थ हरेक इच्छा हामीले चाहेजस्तै पूरा हुन्छ भन्ने होइन; यो हनुमानजीमाथि भरोसाको कुरा हो।
चारों जुग परताप तुम्हारा।
है परसिद्ध जगत उजियारा॥
अर्थ: चारै युग (सत्य, त्रेता, द्वापर र कलि)मा हजुरको प्रताप छ, र हजुरको यश सारा जगत्मा प्रसिद्ध छ र त्यसलाई उज्यालो पार्छ।
व्याख्या: हनुमानजीलाई चिरञ्जीवी मानिन्छ, अर्थात् उहाँ हरेक युगमा रहनुहुन्छ। महाभारतमा पनि उहाँ भीमलाई भेट्नुहुन्छ र अर्जुनको रथको ध्वजामा विराजमान हुनुहुन्छ।
साधु संत के तुम रखवारे।
असुर निकंदन राम दुलारे॥
अर्थ: हजुर साधु-सन्तका रक्षक, असुरहरूको नाश गर्ने र श्रीरामका प्यारा हुनुहुन्छ।
व्याख्या: “निकंदन” भनेको जरैदेखि नाश गर्ने। एकातिर असल मानिसको रक्षा, अर्कातिर खराबीको अन्त: यहाँ हनुमानजीका दुवै रूप सँगै देखिन्छन्।
चौपाई 31 देखि 40
अष्ट सिद्धि नौ निधि के दाता।
अस बर दीन जानकी माता॥
अर्थ: हजुर अष्ट सिद्धि र नव निधि दिने हुनुहुन्छ; यो वरदान हजुरलाई माता जानकी (सीताजी)ले दिनुभएको हो।
व्याख्या: अशोक वाटिकामा हनुमानजीसँग खुसी भएर सीताजीले उहाँलाई यो वरदान दिनुभएको मानिन्छ। अष्ट सिद्धि र नव निधि के के हुन्, यो तलको प्रश्न 7 मा बताइएको छ।
राम रसायन तुम्हरे पासा।
सदा रहो रघुपति के दासा॥
अर्थ: हजुरसँग रामभक्तिरूपी रसायन छ, र हजुर सधैं श्री रघुपति (श्रीराम)का दास भएर रहनुहुन्छ।
व्याख्या: “रसायन” भनेको नयाँ प्राण दिने औषधि हो। यहाँ रामभक्तिलाई नै रसायन भनिएको छ, जसले मनका रोग हटाउँछ। हनुमानजीसँग यही सबैभन्दा ठूलो धन छ, किनकि उहाँ सधैं रामका सेवक हुनुहुन्छ।
तुम्हरे भजन राम को पावै।
जनम जनम के दुख बिसरावै॥
अर्थ: हजुरको भजनले भक्तले श्रीरामलाई पाउँछ र जन्म-जन्मका दुःख बिर्सन्छ।
व्याख्या: हनुमानजीको भक्ति गर्दा रामभक्ति मिल्छ। “बिसरावै” भनेको बिर्साउनु: रामको प्रेम पाएपछि भक्तले पुराना दुःख बिर्सन्छ।
अंत काल रघुबर पुर जाई।
जहाँ जन्म हरि-भक्त कहाई॥
अर्थ: यस्तो भक्त अन्तिम समयमा श्री रघुबर (श्रीराम)को धाममा जान्छ, र जहाँ जन्म लिए पनि हरि-भक्त कहलिन्छ।
व्याख्या: भाव यो हो कि साँचो भक्ति यो जीवनसँगै सकिँदैन। यस्तो भक्त अर्को जन्ममा पनि भगवान्को भक्त नै हुन्छ।
और देवता चित्त न धरई।
हनुमत सेइ सर्ब सुख करई॥
अर्थ: अरू देवतालाई मनमा नराखे पनि, हनुमानजीको सेवाले मात्र सबै सुख पाइन्छ।
व्याख्या: यसको अर्थ अरू देवतालाई सानो देखाउनु होइन। कुरा यति मात्र हो कि हनुमानजीको भक्ति आफैंमा पूर्ण छ, किनकि त्यसमा रामको भक्ति पनि पर्छ।
संकट कटै मिटै सब पीरा।
जो सुमिरै हनुमत बलबीरा॥
अर्थ: जसले बलवीर हनुमानजीको स्मरण गर्छ, उसका सङ्कट कट्छन् र सबै पीडा मेटिन्छन्।
व्याख्या: “सुमिरै” भनेको सम्झनु। कठिन समयमा हनुमानजीलाई सम्झँदा मनमा साहस आउँछ र डर कम हुन्छ; भक्तहरू यसैलाई सङ्कट कट्नु मान्छन्।
जै जै जै हनुमान गोसाईं।
कृपा करहु गुरु देव की नाईं॥
अर्थ: हे स्वामी (गोसाईं) हनुमानजी, हजुरको जय होस्, जय होस्, जय होस्। हजुरले ममाथि गुरुदेवले जस्तै कृपा गर्नुहोस्।
व्याख्या: तीन पटक “जै” भनेर भक्त पूरा मनले जयकार गर्छ। गुरुले शिष्यमाथि बिनासर्त कृपा गर्छन् र उसका गल्ती सुधार्छन्; भक्त हनुमानजीसँग त्यस्तै कृपा माग्छ।
जो सत बार पाठ कर कोई।
छूटहि बंदि महा सुख होई॥
अर्थ: जसले यसको सय (सत) पटक पाठ गर्छ, ऊ बन्धनबाट छुट्छ र उसले महान् सुख पाउँछ।
व्याख्या: “सत” भनेको सय र “बंदि” भनेको बन्धन; सन्तहरू यसलाई संसारका बन्धनबाट छुट्नु मान्छन्। धेरै भक्त कुनै संकल्पसहित सय पटक पाठ गर्छन्।
जो यह पढ़ै हनुमान चलीसा।
होय सिद्धि साखी गौरीसा॥
अर्थ: जसले यो हनुमान चालीसा पढ्छ, उसले सिद्धि पाउँछ; यसका साक्षी गौरीश (भगवान् शिव) हुनुहुन्छ।
व्याख्या: यहाँ पाठ गर्दा के मिल्छ भनेर बताइएको छ (यसलाई फलश्रुति भनिन्छ)। भक्तहरू “सिद्धि”लाई मनको शक्ति र कामको सफलता, दुवै अर्थमा लिन्छन्। यो श्रद्धाको कुरा हो; फल भगवान्को कृपा र आफ्नो मेहनतले मिल्छ।
तुलसीदास सदा हरि चेरा।
कीजै नाथ हृदय महँ डेरा॥
अर्थ: तुलसीदास सधैं हरि (श्रीराम)का सेवक हुन्। हे नाथ, मेरो हृदयमा बास गर्नुहोस्।
व्याख्या: अन्त्यमा तुलसीदास आफूलाई “हरि चेरा” (भगवान्का दास) भन्नुहुन्छ र कुनै धन वा पद माग्नुहुन्न, केवल यति चाहनुहुन्छ कि हनुमानजी उहाँको हृदयमा बस्नुहोस्।
अन्तिम दोहा
पवनतनय संकट हरन, मंगल मूरति रूप।
राम लखन सीता सहित, हृदय बसहु सुर भूप॥
अर्थ: हे पवनपुत्र, हजुर सङ्कट हर्ने र मङ्गलको मूर्ति हुनुहुन्छ। हे देवताहरूका राजा, हजुर श्रीराम, लक्ष्मण र सीताजीसहित मेरो हृदयमा बास गर्नुहोस्।
व्याख्या: अन्तिम दोहामा भक्तले हनुमानजीलाई एक्लै होइन, पूरै राम-परिवारसहित आफ्नो हृदयमा बोलाउँछ, किनकि जहाँ हनुमानजी हुनुहुन्छ, त्यहाँ श्रीराम पनि हुनुहुन्छ।
जानकारी: यो पाठ गीता प्रेस, गोरखपुर संस्करण अनुसार छ र हरेक हरफ त्यसैसँग मिलाएर हेरिएको छ। गीता प्रेसले लषन र रच्छक छापेको छ, यहाँ लखन र रक्षक लेखिएको छ। अरू धेरै पुस्तकमा केही शब्द फरक हुन्छन्, जस्तै औरको सट्टा औ, संकरको सट्टा शंकर, सजीवनको सट्टा संजीवन, चलीसाको सट्टा चालीसा वा चालिसा। भक्तहरू दुवै प्रकारले पाठ गर्छन्।
॥ जयघोष ॥
बोलो ..
॥ सियावर रामचंद्र की जय ॥
॥ पवनसुत हनुमान की जय ॥
॥ उमापति महादेव की जय ॥
॥ वृंदावन कृष्ण चंद्र की जय ॥
॥ बोलो भाई सब संतन की जय ॥
॥ इति ॥
हनुमान चालीसा नेपाली अर्थसहितको PDF
सम्पूर्ण चालीसा र हरेक दोहा र चौपाईको सरल नेपाली अर्थ, एउटै PDFमा। फोनमा राख्न सक्नुहुन्छ, प्रिन्ट पनि गर्न सक्नुहुन्छ।
पाठको एक पृष्ठ वा दुई पृष्ठको PDF मात्र चाहिए हनुमान चालीसा नेपालीमा पृष्ठमा पाउनुहुन्छ।
प्रश्न र उत्तर
चालीसाको अर्थबारे मानिसहरूले धेरै सोध्ने प्रश्नका उत्तर।