हनुमान चालीसा: प्रत्येक ओळीचा मराठी अर्थ
खाली संपूर्ण हनुमान चालीसा आहे. प्रत्येक दोहा-चौपाईखाली सोप्या मराठीत अर्थ आहे, आणि त्यामागचा भाव थोडक्यात समजावून सांगितला आहे.
हा अर्थ आम्ही आमच्या शब्दांत, सोप्या भाषेत लिहिला आहे. काही चौपायांचा अर्थ विद्वान वेगळ्या प्रकारेही सांगतात. अधिक सविस्तर समजून घ्यायचे असेल, तर जगद्गुरु रामभद्राचार्य यांची “महावीरी व्याख्या” (हिंदी) यांसारखी पुस्तके वाचा.
फक्त चालीसा वाचायची असेल किंवा तिची PDF हवी असेल, तर हनुमान चालीसा मराठीत हे पान पाहा. हिंदीत अर्थ हवा असेल, तर हनुमान चालीसा अर्थ सहित (हिंदी) पाहा. प्रत्येक शब्दाचा अर्थ शब्दार्थाच्या पानावर (इंग्रजीत) आहे, आणि चालीसा कशी लिहिली गेली ते इतिहासाच्या पानावर (इंग्रजीत) वाचा.
सुरुवातीचे दोहे · चौपाई 1 ते 10 · 11 ते 20 · 21 ते 30 · 31 ते 40 · शेवटचा दोहा · PDF · प्रश्न
सुरुवातीचे दोहे
श्रीगुरु चरन सरोज रज निज मनु मुकुरु सुधारि।
बरनउँ रघुबर बिमल जसु जो दायकु फल चारि॥
अर्थ: श्रीगुरूंच्या चरणकमळांच्या धुळीने मी माझ्या मनाचा आरसा स्वच्छ करतो. मग श्री रघुवराची (श्रीरामाची) निर्मळ कीर्ती गातो. ही कीर्ती धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष ही चारही फळे देणारी आहे.
भावार्थ: तुलसीदास गुरूंना नमस्कार करून सुरुवात करतात. मनावर अहंकार आणि अज्ञानाची धूळ साचलेली असेल, तर देवाचे गुणगान नीट करता येत नाही. गुरूंची कृपाच ती धूळ पुसून टाकते. हनुमान चालीसेची सुरुवात श्रीरामाच्या गुणगानाने होते, कारण हनुमानाचा सारा मोठेपणा रामभक्तीतच आहे.
बुद्धिहीन तनु जानिके, सुमिरौं पवन-कुमार।
बल बुधि बिद्या देहु मोहिं, हरहु कलेस बिकार॥
अर्थ: मला बुद्धी कमी आहे हे जाणून मी पवनपुत्र हनुमानाचे स्मरण करतो. हे हनुमाना, मला बळ, बुद्धी आणि विद्या दे. माझे क्लेश (कलेस) आणि मनातले दोष (बिकार) दूर कर.
भावार्थ: नुसत्या आपल्या बुद्धीच्या जोरावर देवापर्यंत पोहोचता येणार नाही, हे भक्त इथे मनापासून कबूल करतात. म्हणून ते तीन गोष्टी मागतात: बळ (शरीराची आणि मनाची ताकद), बुद्धी (चांगले आणि वाईट ओळखण्याची समज) आणि विद्या (ज्ञान). “कलेस” म्हणजे बाहेरून येणारी दुःखे, आणि “बिकार” म्हणजे मनातले दोष: काम, क्रोध, लोभ, मोह यांसारखे.
चौपाई 1 ते 10
जय हनुमान ज्ञान गुन सागर।
जय कपीस तिहुँ लोक उजागर॥
अर्थ: हे हनुमाना, तुझा जयजयकार असो. तू ज्ञानाचा आणि गुणांचा सागर आहेस. हे वानरराजा (कपीस), तुझा जयजयकार असो. तुझी कीर्ती तिन्ही लोकांत उजळून दिसते.
भावार्थ: चालीसेची पहिली चौपाई जयजयकारानेच सुरू होते. हनुमानाच्या ज्ञानाला आणि गुणांना अंत नाही, म्हणून “सागर” म्हटले आहे. “तिहुँ लोक” म्हणजे स्वर्ग, पृथ्वी आणि पाताळ; या तिन्ही लोकांत हनुमानाची कीर्ती पसरली आहे.
राम दूत अतुलित बल धामा।
अंजनि-पुत्र पवनसुत नामा॥
अर्थ: तू श्रीरामाचा दूत आहेस. तुझ्या बळाची तुलना कोणाशीच होऊ शकत नाही. लोक तुला अंजनीपुत्र (अंजनि-पुत्र) आणि पवनसुत (पवनदेवाचा पुत्र) या नावांनी ओळखतात.
भावार्थ: हनुमानाची खरी ओळख म्हणजे “राम दूत”, श्रीरामाचा दूत: त्याचे सारे बळ श्रीरामाच्या कामासाठी आहे. अंजनीमातेचा मुलगा म्हणून अंजनीपुत्र, आणि पवनदेवाचा मुलगा म्हणून पवनसुत.
महाबीर बिक्रम बजरंगी।
कुमति निवार सुमति के संगी॥
अर्थ: हे महावीरा, तू मोठा पराक्रमी आहेस आणि तुझे शरीर वज्रासारखे कणखर आहे. तू वाईट बुद्धी (कुमति) दूर करतोस आणि चांगली बुद्धी असणाऱ्यांचा (सुमति) सोबती आहेस.
भावार्थ: “बजरंगी” हा शब्द “बज्र” (वज्र) आणि “अंग” (अवयव) यांपासून बनला आहे: वज्रासारखे कणखर शरीर असलेला. इथे तुलसीदास हनुमानाच्या बळाबरोबरच बुद्धीबद्दलही सांगतात: हनुमान मनातले चुकीचे विचार काढून टाकून योग्य मार्ग दाखवतो.
कंचन बरन बिराज सुबेसा।
कानन कुंडल कुंचित केसा॥
अर्थ: तुझा रंग सोन्यासारखा आहे आणि सुंदर वेषात तू शोभून दिसतोस. तुझ्या कानांत कुंडले आहेत आणि केस कुरळे आहेत.
भावार्थ: पाठ करताना हनुमानाचे हे रूप डोळ्यांसमोर उभे राहावे, म्हणून इथे त्याचे वर्णन केले आहे. “कंचन बरन” म्हणजे सोन्यासारखा झळाळणारा रंग.
हाथ बज्र और ध्वजा बिराजै।
काँधे मूँज जनेऊ साजै॥
अर्थ: तुझ्या हातात वज्र आणि ध्वज शोभतात, आणि खांद्यावर मूँज गवताचे जानवे आहे.
भावार्थ: वज्र हे बळाचे चिन्ह आहे आणि ध्वज विजयाचे. मूँज (एका प्रकारच्या गवताचे) जानवे हनुमानाच्या संयमाची आणि पवित्र जगण्याची आठवण करून देते.
संकर सुवन केसरीनंदन।
तेज प्रताप महा जग बंदन॥
अर्थ: तू भगवान शंकराचा अंश आहेस आणि केसरीचा पुत्र आहेस. तुझे तेज आणि प्रताप मोठे आहेत, सारे जग तुला वंदन करते.
भावार्थ: हनुमानाला भगवान शंकराचा अंश मानतात, म्हणून “संकर सुवन”. वानरराज केसरी हनुमानाचे वडील, म्हणून केसरीनंदन.
बिद्यावान गुनी अति चातुर।
राम काज करिबे को आतुर॥
अर्थ: तू विद्वान, गुणवान आणि अतिशय चतुर आहेस, आणि श्रीरामाचे काम करायला नेहमी उत्सुक असतोस.
भावार्थ: हनुमानाची सारी विद्या आणि हुशारी एकाच कामासाठी आहे: रामाच्या कामासाठी. ज्ञान आणि गुण एखाद्या चांगल्या कामी लागले, तरच त्यांचे मोल.
प्रभु चरित्र सुनिबे को रसिया।
राम लषन सीता मन बसिया॥
अर्थ: प्रभू श्रीरामाची कथा ऐकायला तुला खूप आवडते. श्रीराम, लक्ष्मण आणि सीतामाई तुझ्या मनात वास करतात.
भावार्थ: रामकथा ऐकण्यात हनुमानाला खूप आनंद मिळतो. जिथे रामकथा चालू असते, तिथे हनुमान ऐकायला येतोच, अशी श्रद्धा आहे. “लषन” म्हणजे लक्ष्मणच; बऱ्याच पुस्तकांत हे नाव “लखन” असे छापलेले असते.
सूक्ष्म रूप धरि सियहिं दिखावा।
बिकट रूप धरि लंक जरावा॥
अर्थ: लहान (सूक्ष्म) रूप घेऊन तू सीतामाईला दर्शन दिलेस, आणि भयंकर (बिकट) रूप घेऊन लंका जाळलीस.
भावार्थ: अशोकवनात सीतामाई घाबरू नये म्हणून हनुमान लहान रूपात झाडाच्या पानांत लपून सीतामाईला भेटला. नंतर प्रचंड रूप घेऊन लंका जाळली. प्रसंग पाहून हनुमान तसे रूप घेतो.
भीम रूप धरि असुर सँहारे।
रामचंद्र के काज सँवारे॥
अर्थ: प्रचंड (भीम) रूप घेऊन तू राक्षसांचा संहार केलास आणि श्रीरामचंद्राची कामे पार पाडलीस.
भावार्थ: लंकेच्या युद्धात हनुमानाने अनेक राक्षस मारले. इथेही हनुमानाचा प्रत्येक पराक्रम स्वतःसाठी नाही, श्रीरामाच्या कामासाठी आहे.
चौपाई 11 ते 20
लाय सजीवन लखन जियाये।
श्रीरघुबीर हरषि उर लाये॥
अर्थ: तू संजीवनी आणून लक्ष्मणाला जीवदान दिलेस. तेव्हा श्री रघुवीराने (श्रीरामाने) आनंदाने तुला छातीशी कवटाळले.
भावार्थ: युद्धात मेघनादाचे (इंद्रजिताचे) शक्ती नावाचे अस्त्र लागून लक्ष्मण बेशुद्ध पडला. संजीवनी आणण्यासाठी हनुमान रातोरात द्रोणागिरी पर्वतावर गेला, आणि ती वनस्पती ओळखता आली नाही तेव्हा अख्खा पर्वतच उचलून आणला. “सजीवन” म्हणजे हीच संजीवनी वनस्पती.
रघुपति कीन्ही बहुत बड़ाई।
तुम मम प्रिय भरतहि सम भाई॥
अर्थ: श्री रघुपतीने (श्रीरामाने) तुझे खूप कौतुक केले आणि म्हटले: तू मला भरतासारखाच प्रिय भाऊ आहेस.
भावार्थ: श्रीरामाला भरत सर्वांत प्रिय होता. श्रीरामाने हनुमानाला भरताइतकाच प्रिय म्हटले, यावरून त्यांचे हनुमानावर किती प्रेम होते ते कळते.
सहस बदन तुम्हरो जस गावैं।
अस कहि श्रीपति कंठ लगावैं॥
अर्थ: “हजार मुखांचा शेषनाग तुझी कीर्ती गातो”, असे म्हणून श्रीपति (श्रीराम) तुला मिठी मारतात.
भावार्थ: शेषनागाला हजार मुखे आहेत असे मानतात. हनुमानाची कीर्ती इतकी मोठी आहे की हजार मुखांचा शेषच ती गाऊ शकतो, असे श्रीराम म्हणतात आणि प्रेमाने हनुमानाला मिठी मारतात. “श्रीपति” म्हणजे श्री (सीतामाई) यांचे पती.
सनकादिक ब्रह्मादि मुनीसा।
नारद सारद सहित अहीसा॥
अर्थ: सनक आदी ऋषी, ब्रह्मदेव आदी देव, मोठमोठे मुनी, नारद, सरस्वती आणि शेषनागही तुझी कीर्ती गातात.
भावार्थ: ही आणि पुढची चौपाई श्रीरामाचेच बोल आहेत: ऋषी, देव, मुनी, सगळे हनुमानाची कीर्ती गातात. “सारद” म्हणजे सरस्वती, आणि “अहीसा” म्हणजे नागांचा राजा शेषनाग.
जम कुबेर दिगपाल जहाँ ते।
कबि कोबिद कहि सके कहाँ ते॥
अर्थ: यम, कुबेर आणि दिशांचे रक्षण करणारे दिक्पालही तुझी कीर्ती गातात; मग कवी आणि विद्वान तिचे पूर्ण वर्णन कसे करू शकतील?
भावार्थ: या तीन चौपायांचा अर्थ असा की हनुमानाच्या कीर्तीला अंत नाही. देवसुद्धा जी कीर्ती गातात, तिचे पूर्ण वर्णन कोणताही कवी करू शकत नाही. “कोबिद” म्हणजे विद्वान.
तुम उपकार सुग्रीवहिं कीन्हा।
राम मिलाय राज पद दीन्हा॥
अर्थ: तू सुग्रीवावर उपकार केलेस: त्याची श्रीरामाशी भेट घालून दिलीस आणि त्याला राजपद मिळवून दिलेस.
भावार्थ: सुग्रीव वालीच्या भीतीने ऋष्यमूक पर्वतावर राहत होता. हनुमानाने त्याची श्रीराम आणि लक्ष्मणाशी भेट घालून दिली. श्रीरामाने वालीला मारून सुग्रीवाला किष्किंधेचा राजा केले.
तुम्हरो मंत्र बिभीषन माना।
लंकेस्वर भए सब जग जाना॥
अर्थ: बिभीषणाने तुझा सल्ला (मंत्र) ऐकला आणि तो लंकेचा राजा झाला, हे सारे जग जाणते.
भावार्थ: लंकेत हनुमान बिभीषणाला भेटला होता, आणि हनुमानाच्या बोलण्याने बिभीषणाला श्रीरामाला शरण जाण्याचे धैर्य मिळाले. रामाला शरण आल्यावर बिभीषण लंकेचा राजा झाला. इथे “मंत्र” म्हणजे सल्ला.
जुग सहस्र जोजन पर भानू।
लील्यो ताहि मधुर फल जानू॥
अर्थ: सूर्य कितीतरी दूर आहे (जुग सहस्र जोजन), तरी गोड फळ समजून तू त्याला गिळलेस.
भावार्थ: ही हनुमानाच्या बालपणीची गोष्ट आहे: उगवत्या लाल सूर्याला फळ समजून ते खायला हनुमान आकाशात झेपावला. “जुग सहस्र जोजन” हे शब्द सूर्य खूप दूर आहे असे सांगतात. हे आकडे गुणले तर उत्तर सूर्याच्या खऱ्या अंतराच्या जवळपास येते, असे काही जण दाखवतात; याबद्दल खाली प्रश्नांत पाहा.
प्रभु मुद्रिका मेलि मुख माहीं।
जलधि लाँघि गये अचरज नाहीं॥
अर्थ: प्रभू श्रीरामाची अंगठी तोंडात ठेवून तू समुद्र ओलांडलास, यात काहीच नवल नाही.
भावार्थ: सीतामाईच्या शोधाला निघताना ओळख पटावी म्हणून श्रीरामाने हनुमानाला रामनाम कोरलेली आपली अंगठी दिली. तुलसीदास म्हणतात, रामनाम सोबत असेल तर शंभर योजने रुंद समुद्र ओलांडण्यात काहीच नवल नाही.
दुर्गम काज जगत के जेते।
सुगम अनुग्रह तुम्हरे तेते॥
अर्थ: जगात जितकी अवघड कामे आहेत, ती सगळी तुझ्या कृपेने सोपी होतात.
भावार्थ: कठीण काळात भक्त हनुमानाचे स्मरण करतात, कारण हनुमानाच्या कृपेवरचा विश्वास मनाला धीर देतो आणि अवघड काम सोपे वाटू लागते. ही विश्वासाची गोष्ट आहे, स्वतःचे प्रयत्न सोडून देण्याची नाही.
चौपाई 21 ते 30
राम दुआरे तुम रखवारे।
होत न आज्ञा बिनु पैसारे॥
अर्थ: तू श्रीरामाच्या दाराचा रक्षक आहेस. तुझ्या परवानगीशिवाय तिथे कोणी आत जाऊ शकत नाही.
भावार्थ: म्हणजे श्रीरामापर्यंत हनुमानामार्फतच पोहोचता येते. म्हणूनच रामभक्त आधी हनुमानाचे स्मरण करतात.
सब सुख लहै तुम्हारी सरना।
तुम रच्छक काहू को डर ना॥
अर्थ: जे तुला शरण येतात, त्यांना सगळी सुखे मिळतात. तू रक्षण करणारा असलास की कोणाचीच भीती उरत नाही.
भावार्थ: “रच्छक” म्हणजे रक्षक. शरण येणे म्हणजे पूर्ण विश्वास ठेवणे, आणि असा विश्वास मनातली भीती काढून टाकतो.
आपन तेज सम्हारो आपै।
तीनों लोक हाँक तें काँपै॥
अर्थ: तुझे तेज (शक्ती) तूच सांभाळू शकतोस. तुझ्या गर्जनेने (हाँक) तिन्ही लोक थरथरतात.
भावार्थ: हनुमानाची ताकद इतकी मोठी आहे की ती दुसरे कोणी आवरू शकत नाही. एका कथेनुसार ऋषींच्या शापामुळे हनुमानाला आपल्या बळाचा विसर पडला होता; समुद्र ओलांडण्याआधी जांबुवंताने त्या बळाची आठवण करून दिली. म्हणून काही विद्वान “सम्हारो” चा अर्थ “आठवण करणे” असाही सांगतात.
भूत पिसाच निकट नहिं आवै।
महाबीर जब नाम सुनावै॥
अर्थ: जेव्हा महावीर हनुमानाचे नाव घेतात, तेव्हा भूत-पिशाच जवळ येत नाहीत.
भावार्थ: हनुमानाचे नाव भीती दूर करते, अशी भक्तांची श्रद्धा आहे. म्हणूनच अंधारात किंवा एकटे असताना भीती वाटली की लोक हनुमान चालीसा म्हणतात: नाव घेतल्याने मनाला धीर येतो.
नासै रोग हरै सब पीरा।
जपत निरंतर हनुमत बीरा॥
अर्थ: वीर हनुमानाचा सतत जप केल्याने रोग नाहीसे होतात आणि सगळ्या वेदना दूर होतात.
भावार्थ: ही भक्तांच्या श्रद्धेची गोष्ट आहे. जपाने मन शांत आणि खंबीर होते, आणि आजारपणातही धीर मिळतो. आजारी असताना डॉक्टरांचा सल्ला आणि उपचार तितकेच महत्त्वाचे आहेत; जप उपचारांच्या जोडीला करावा, उपचारांऐवजी नव्हे.
संकट तें हनुमान छुड़ावै।
मन क्रम बचन ध्यान जो लावै॥
अर्थ: जे मनाने, कर्माने आणि वाणीने हनुमानाचे ध्यान करतात, त्यांना हनुमान संकटातून सोडवतो.
भावार्थ: “मन क्रम बचन” कडे लक्ष द्या: विचार, कृती आणि बोलणे, या तिन्हींत खरी भक्ती हवी. नुसते शब्द घोकून भागत नाही, रोजच्या जगण्यातही तोच भाव दिसायला हवा.
सब पर राम तपस्वी राजा।
तिन के काज सकल तुम साजा॥
अर्थ: तपस्वी राजा श्रीराम सर्वांत श्रेष्ठ आहेत, आणि त्यांची सगळी कामे तूच पार पाडलीस.
भावार्थ: राजा असूनही श्रीराम तपस्व्यासारखे वनात राहिले. अशा सर्वश्रेष्ठ प्रभूची कामे हनुमानाने पूर्ण केली: सीतामाईचा शोध, संजीवनी आणणे आणि लंकेचे युद्ध.
और मनोरथ जो कोइ लावै।
सोइ अमित जीवन फल पावै॥
अर्थ: जे कोणी आपली इच्छा (मनोरथ) घेऊन तुझ्याकडे येतात, त्यांना आयुष्यात तिचे अमाप फळ मिळते.
भावार्थ: मनापासून केलेली प्रार्थना वाया जात नाही, अशी भक्तांची श्रद्धा आहे. याचा अर्थ प्रत्येक इच्छा आपल्याला हवी तशीच पूर्ण होईल असा नाही; ही हनुमानावरच्या विश्वासाची गोष्ट आहे.
चारों जुग परताप तुम्हारा।
है परसिद्ध जगत उजियारा॥
अर्थ: चारही युगांत (सत्ययुग, त्रेता, द्वापर आणि कलियुग) तुझा प्रताप आहे, आणि तुझी कीर्ती सगळ्या जगात पसरली आहे आणि ती जगाला उजळून टाकते.
भावार्थ: हनुमानाला चिरंजीव मानतात, म्हणजे तो प्रत्येक युगात असतो. महाभारतातही हनुमान भीमाला भेटतो आणि अर्जुनाच्या रथाच्या ध्वजावर बसतो.
साधु संत के तुम रखवारे।
असुर निकंदन राम दुलारे॥
अर्थ: तू साधुसंतांचा रक्षक आहेस, असुरांचा नाश करणारा आहेस आणि श्रीरामाचा लाडका आहेस.
भावार्थ: “निकंदन” म्हणजे मुळापासून नष्ट करणारा. एकीकडे चांगल्या माणसांचे रक्षण, दुसरीकडे वाईटाचा नाश: हनुमानाची ही दोन्ही रूपे इथे एकत्र दिसतात.
चौपाई 31 ते 40
अष्ट सिद्धि नौ निधि के दाता।
अस बर दीन जानकी माता॥
अर्थ: आठ सिद्धी आणि नऊ निधी देणारा तू आहेस; हा वर तुला जानकीमातेने (सीतामाईने) दिला आहे.
भावार्थ: अशोकवनात हनुमानावर प्रसन्न होऊन सीतामाईने हा वर दिला, अशी श्रद्धा आहे. आठ सिद्धी आणि नऊ निधी कोणत्या, ते खाली प्रश्नांत पाहा.
राम रसायन तुम्हरे पासा।
सदा रहो रघुपति के दासा॥
अर्थ: राम-भक्तीचे रसायन (नवे जीवन देणारे औषध) तुझ्याजवळ आहे, आणि तू सदैव श्री रघुपतीचा (श्रीरामाचा) दास राहतोस.
भावार्थ: इथे “रसायन” म्हणजे नवे जीवन देणारे औषध, आजच्या भाषेतले केमिकल नव्हे. राम-भक्तीलाच हे औषध म्हटले आहे; ते मनाचे आजार बरे करते. हनुमान नेहमी रामाचा सेवक असल्यामुळे ही सर्वांत मोठी संपत्ती हनुमानाजवळ आहे.
तुम्हरे भजन राम को पावै।
जनम जनम के दुख बिसरावै॥
अर्थ: तुझे भजन करणारे भक्त श्रीरामापर्यंत पोहोचतात आणि जन्मोजन्मीची दुःखे विसरतात.
भावार्थ: हनुमानाच्या भक्तीतून रामाची भक्ती मिळते. “बिसरावै” म्हणजे विसरायला लावणे: रामाचे प्रेम मिळाले की मनाला जुन्या दुःखांचा विसर पडतो.
अंत काल रघुबर पुर जाई।
जहाँ जन्म हरि-भक्त कहाई॥
अर्थ: असे भक्त अंतकाळी श्री रघुवराच्या (श्रीरामाच्या) धामाला जातात, आणि पुढे जिथे जन्म घेतील तिथे लोक त्यांना हरिभक्त म्हणूनच ओळखतात.
भावार्थ: म्हणजे खरी भक्ती या जन्माबरोबर संपत नाही. असे भक्त पुढच्या जन्मीही देवाचे भक्त म्हणूनच जन्म घेतात.
और देवता चित्त न धरई।
हनुमत सेइ सर्ब सुख करई॥
अर्थ: दुसऱ्या देवांना मनात न आणता, फक्त हनुमानाची सेवा केली तरी सगळी सुखे मिळतात.
भावार्थ: याचा अर्थ इतर देवांना कमी लेखणे असा नाही. एवढेच की हनुमानाची भक्ती एकटीच पुरेशी आहे, कारण तिच्यात रामाची भक्तीही येते.
संकट कटै मिटै सब पीरा।
जो सुमिरै हनुमत बलबीरा॥
अर्थ: जे बलवीर हनुमानाचे स्मरण करतात, त्यांची संकटे दूर होतात आणि सगळ्या वेदना मिटतात.
भावार्थ: “सुमिरै” म्हणजे स्मरण करणे. कठीण काळात हनुमानाचे स्मरण केल्याने मनाला धीर येतो आणि भीती कमी होते; भक्त यालाच संकट दूर होणे मानतात.
जै जै जै हनुमान गोसाईं।
कृपा करहु गुरु देव की नाईं॥
अर्थ: हे स्वामी (गोसाईं) हनुमाना, तुझा जयजयकार असो, जयजयकार असो, जयजयकार असो. गुरूंसारखी माझ्यावर कृपा कर.
भावार्थ: तीन वेळा “जै” म्हणत मनापासून जयजयकार केला आहे. गुरू कसलीही अपेक्षा न ठेवता शिष्यावर कृपा करतात आणि त्याच्या चुका सुधारतात; तशीच कृपा इथे हनुमानाकडे मागितली आहे.
जो सत बार पाठ कर कोई।
छूटहि बंदि महा सुख होई॥
अर्थ: जे याचा शंभर (सत) वेळा पाठ करतात, ते बंधनातून सुटतात आणि त्यांना मोठे सुख मिळते.
भावार्थ: “सत” म्हणजे शंभर, आणि “बंदि” म्हणजे बंधन (आजच्या मराठीतली बंदी, म्हणजे मनाई, नव्हे). संत याचा अर्थ जगाच्या बंधनांतून सुटका असा घेतात. बरेच भक्त एखादा संकल्प करून शंभर वेळा पाठ करतात.
जो यह पढ़ै हनुमान चलीसा।
होय सिद्धि साखी गौरीसा॥
अर्थ: जे ही हनुमान चालीसा वाचतात, त्यांना सिद्धी मिळते; याचे साक्षी गौरीश (भगवान शंकर) आहेत.
भावार्थ: पाठ केल्याने काय मिळते ते इथे सांगितले आहे; याला फलश्रुती म्हणतात. भक्त “सिद्धि” चा अर्थ मनाचे बळ आणि कामातले यश, दोन्ही प्रकारे घेतात. ही श्रद्धेची गोष्ट आहे: फळ देवाच्या कृपेने आणि आपल्या प्रयत्नांनी मिळते.
तुलसीदास सदा हरि चेरा।
कीजै नाथ हृदय महँ डेरा॥
अर्थ: तुलसीदास सदैव हरीचा (श्रीरामाचा) दास आहे. हे नाथा, माझ्या हृदयात येऊन राहा.
भावार्थ: शेवटी तुलसीदास स्वतःला “हरि चेरा” (देवाचा सेवक) म्हणवतात आणि कोणतेही धन किंवा पद मागत नाहीत; फक्त हनुमानाने आपल्या हृदयात राहावे, एवढेच मागतात.
शेवटचा दोहा
पवनतनय संकट हरन, मंगल मूरति रूप।
राम लषन सीता सहित, हृदय बसहु सुर भूप॥
अर्थ: हे पवनपुत्रा, तू संकटे दूर करणारा आहेस, मांगल्याचे रूप आहेस. हे देवांच्या राजा, श्रीराम, लक्ष्मण आणि सीतामाईसह माझ्या हृदयात येऊन राहा.
भावार्थ: शेवटच्या दोह्यात हनुमानाला एकट्याला नाही, तर सगळ्या राम-परिवारासह हृदयात बोलावले आहे, कारण जिथे हनुमान असतो, तिथे श्रीरामही असतात.
टीप: हा पाठ गीता प्रेस, गोरखपूरच्या आवृत्तीप्रमाणे आहे, आणि त्याची प्रत्येक ओळ त्या आवृत्तीशी जुळवून तपासली आहे. बऱ्याच पुस्तकांत काही शब्द थोडे वेगळे असतात, जसे और ऐवजी औ, संकर ऐवजी शंकर, लषन ऐवजी लखन, सजीवन ऐवजी संजीवन, चलीसा ऐवजी चालीसा. भक्त दोन्ही प्रकारे पाठ करतात.
॥ जयघोष ॥
बोलो ..
॥ सियावर रामचंद्र की जय ॥
॥ पवनसुत हनुमान की जय ॥
॥ उमापति महादेव की जय ॥
॥ वृंदावन कृष्ण चंद्र की जय ॥
॥ बोलो भाई सब संतन की जय ॥
॥ इति ॥
हनुमान चालीसा मराठी अर्थ PDF
संपूर्ण चालीसा आणि प्रत्येक दोहा-चौपाईचा सोपा मराठी अर्थ, एकाच PDF मध्ये. फोनमध्ये ठेवा किंवा प्रिंट काढा.
फक्त चालीसेची एका किंवा दोन पानांची PDF हवी असेल, तर ती हनुमान चालीसा मराठीत या पानावर आहे.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
चालीसेच्या अर्थाबद्दल लोक नेहमी जे विचारतात, त्याची उत्तरे इथे आहेत.