હનુમાન ચાલીસા ગુજરાતી અર્થ સાથે (Hanuman Chalisa Meaning in Gujarati)

શ્રીગુરુ ચરન સરોજ રજ નિજ મનુ મુકુરુ સુધારિ ।
બરનઉઁ રઘુબર બિમલ જસુ જો દાયકુ ફલ ચારિ ॥

અર્થ: શ્રીગુરુનાં ચરણકમળની ધૂળથી હું મારા મનરૂપી અરીસાને ચોખ્ખો કરું છું. પછી શ્રીરઘુવરના (શ્રીરામના) નિર્મળ યશનું ગાન કરું છું, જે ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ, આ ચારેય ફળ આપે છે.

સમજૂતી: તુલસીદાસજી ગુરુને પ્રણામ કરીને શરૂઆત કરે છે. મન પર અહંકાર અને અજ્ઞાનની ધૂળ જામી હોય ત્યાં સુધી ભગવાનનો યશ બરાબર ગાઈ શકાતો નથી; ગુરુની કૃપા જ એ ધૂળ લૂછી નાખે છે. હનુમાન ચાલીસા શ્રીરામના યશથી શરૂ થાય છે, કારણ કે હનુમાનજીનો બધો મહિમા રામભક્તિમાં જ છે.

બુદ્ધિહીન તનુ જાનિકે, સુમિરૌં પવન-કુમાર ।
બલ બુધિ બિદ્યા દેહુ મોહિં, હરહુ કલેસ બિકાર ॥

અર્થ: પોતાને બુદ્ધિહીન જાણીને હું પવનપુત્ર હનુમાનજીનું સ્મરણ કરું છું. હે હનુમાનજી, મને બળ, બુદ્ધિ અને વિદ્યા આપ, અને મારાં દુઃખ (કલેસ) અને મનના વિકાર (બિકાર) દૂર કર.

સમજૂતી: ભક્ત અહીં સાચા મનથી સ્વીકારે છે કે ફક્ત પોતાની અક્કલના ભરોસે એ ભગવાન સુધી નથી પહોંચી શકતો. એટલે એ ત્રણ વસ્તુ માગે છે: બળ (શરીર અને મનની તાકાત), બુદ્ધિ (સાચું-ખોટું પારખવાની સમજ) અને વિદ્યા (જ્ઞાન). “કલેસ” એટલે બહારથી આવતાં દુઃખ, અને “બિકાર” એટલે મનની અંદરના દોષ, જેમ કે કામ, ક્રોધ, લોભ અને મોહ.

જય હનુમાન જ્ઞાન ગુન સાગર ।
જય કપીસ તિહુઁ લોક ઉજાગર ॥

અર્થ: હે હનુમાનજી, તારો જય હો. તું જ્ઞાન અને ગુણોનો સાગર છે. હે વાનરોના રાજા (કપીસ), તારો જય હો. ત્રણે લોકમાં તારી કીર્તિ ઝળહળે છે.

સમજૂતી: ચાલીસાની પહેલી ચોપાઈ જ જયજયકારથી શરૂ થાય છે. હનુમાનજીનાં જ્ઞાન અને ગુણોનો કોઈ અંત નથી, એટલે એમને “સાગર” કહ્યા છે. “તિહુઁ લોક” એટલે સ્વર્ગ, પૃથ્વી અને પાતાળ; ત્રણેમાં એમનો યશ ફેલાયેલો છે.

રામ દૂત અતુલિત બલ ધામા ।
અંજનિ-પુત્ર પવનસુત નામા ॥

અર્થ: તું શ્રીરામનો દૂત છે, તારા બળની તોલે કોઈ ન આવે. લોકો તને અંજનીપુત્ર (અંજનિ-પુત્ર) અને પવનપુત્ર (પવનસુત) નામે ઓળખે છે.

સમજૂતી: હનુમાનજીની પહેલી ઓળખ “રામ દૂત” છે, એટલે કે શ્રીરામના દૂત: એમનું બધું બળ શ્રીરામના કામ માટે છે. અંજની માતાના દીકરા હોવાથી એ અંજનીપુત્ર કહેવાય છે, અને પવનદેવના દીકરા હોવાથી પવનપુત્ર.

મહાબીર બિક્રમ બજરંગી ।
કુમતિ નિવાર સુમતિ કે સંગી ॥

અર્થ: હે મહાવીર, તું ખૂબ પરાક્રમી છે, તારું શરીર વજ્ર જેવું મજબૂત છે. તું ખરાબ બુદ્ધિ (કુમતિ) દૂર કરે છે અને સારી બુદ્ધિ (સુમતિ) વાળાનો સાથી છે.

સમજૂતી: “બજરંગી” શબ્દ “બજ્ર” (વજ્ર) અને “અંગ” પરથી બન્યો છે: જેનાં અંગ વજ્ર જેવાં મજબૂત છે તે. અહીં તુલસીદાસજી હનુમાનજીના બળ સાથે એમની બુદ્ધિની વાત પણ કરે છે: એ મનમાંથી ખોટા વિચાર કાઢીને સાચો રસ્તો બતાવે છે.

કંચન બરન બિરાજ સુબેસા ।
કાનન કુંડલ કુંચિત કેસા ॥

અર્થ: તારો રંગ સોના જેવો છે અને સુંદર વેશમાં તું શોભે છે. કાનમાં કુંડળ છે અને વાળ વાંકડિયા છે.

સમજૂતી: પાઠ કરતી વખતે મનમાં હનુમાનજીનું આ રૂપ દેખાય, એ માટે અહીં એમના રૂપનું વર્ણન છે. “કંચન બરન” એટલે સોના જેવો ચમકતો રંગ.

હાથ બજ્ર ઔર ધ્વજા બિરાજૈ ।
કાઁધે મૂઁજ જનેઊ સાજૈ ॥

અર્થ: તારા હાથમાં વજ્ર અને ધજા શોભે છે, અને ખભે મુંજ ઘાસની (મૂઁજ) જનોઈ છે.

સમજૂતી: વજ્ર બળનું પ્રતીક છે અને ધજા જીતનું. મુંજ એક જાતનું ઘાસ છે; એની જનોઈ હનુમાનજીના સંયમ અને પવિત્ર જીવનની યાદ અપાવે છે.

સંકર સુવન કેસરીનંદન ।
તેજ પ્રતાપ મહા જગ બંદન ॥

અર્થ: તું ભગવાન શંકરનો અંશ અને કેસરીનો પુત્ર છે. તારું તેજ અને પ્રતાપ મહાન છે, આખું જગત તને વંદન કરે છે.

સમજૂતી: “સંકર સુવન” કહીને હનુમાનજીને ભગવાન શિવનો અંશ ગણ્યા છે. વાનરરાજ કેસરી એમના પિતા છે, એટલે એ કેસરીનંદન પણ કહેવાય છે.

બિદ્યાવાન ગુની અતિ ચાતુર ।
રામ કાજ કરિબે કો આતુર ॥

અર્થ: તું વિદ્વાન, ગુણવાન અને બહુ ચતુર છે, અને શ્રીરામનું કામ કરવા સદાય આતુર રહે છે.

સમજૂતી: હનુમાનજીની બધી વિદ્યા અને ચતુરાઈ એક જ કામમાં લાગે છે: રામના કામમાં. જ્ઞાન અને ગુણ કોઈ સારા કામમાં વપરાય, તો જ એ લેખે લાગે.

પ્રભુ ચરિત્ર સુનિબે કો રસિયા ।
રામ લષન સીતા મન બસિયા ॥

અર્થ: પ્રભુ શ્રીરામની કથા સાંભળવાનો તને ખૂબ રસ છે (રસિયા). શ્રીરામ, લક્ષ્મણજી અને સીતાજી તારા મનમાં વસે છે.

સમજૂતી: રામકથા સાંભળવામાં હનુમાનજીને ખૂબ આનંદ આવે છે; મનાય છે કે જ્યાં રામકથા થાય ત્યાં એ જરૂર આવે છે. “લષન” એ લક્ષ્મણજીનું જ નામ છે, જે ઘણાં પુસ્તકોમાં “લખન” છપાયેલું મળે છે.

સૂક્ષ્મ રૂપ ધરિ સિયહિં દિખાવા ।
બિકટ રૂપ ધરિ લંક જરાવા ॥

અર્થ: નાનું (સૂક્ષ્મ) રૂપ લઈને તેં સીતાજીને દર્શન આપ્યાં, અને ભયંકર (બિકટ) રૂપ લઈને લંકા બાળી.

સમજૂતી: અશોકવાટિકામાં સીતાજી ગભરાય નહીં એ માટે હનુમાનજી નાના રૂપે ઝાડનાં પાંદડાંમાં સંતાઈને એમને મળ્યા. પછી વિશાળ રૂપ લઈને એમણે લંકા બાળી. જેવો પ્રસંગ, એવું રૂપ એ લઈ લે છે.

ભીમ રૂપ ધરિ અસુર સઁહારે ।
રામચંદ્ર કે કાજ સઁવારે ॥

અર્થ: વિશાળ (ભીમ) રૂપ લઈને તેં અસુરોનો સંહાર કર્યો અને શ્રીરામચંદ્રજીનાં કામ પાર પાડ્યાં.

સમજૂતી: લંકાના યુદ્ધમાં હનુમાનજીએ ઘણા રાક્ષસોને માર્યા. અહીં પણ એ જે બહાદુરી બતાવે છે, તે પોતાના માટે નહીં, શ્રીરામના કામ માટે છે.

લાય સજીવન લખન જિયાયે ।
શ્રીરઘુબીર હરષિ ઉર લાયે ॥

અર્થ: સંજીવની જડીબુટ્ટી લાવીને તેં લક્ષ્મણજીને જીવનદાન આપ્યું. ત્યારે શ્રીરઘુવીરે (શ્રીરામે) પ્રસન્ન થઈને તને છાતીસરસો ચાંપ્યો.

સમજૂતી: યુદ્ધમાં મેઘનાદનું શક્તિબાણ વાગતાં લક્ષ્મણજી બેભાન થઈ ગયા હતા. હનુમાનજી રાતોરાત સંજીવની લેવા દ્રોણગિરિ પર્વત પર ગયા, અને જડીબુટ્ટી ન ઓળખાઈ એટલે આખો પર્વત જ ઊંચકી લાવ્યા. “સજીવન” એ જ સંજીવની જડીબુટ્ટી છે.

રઘુપતિ કીન્હી બહુત બડ઼ાઈ ।
તુમ મમ પ્રિય ભરતહિ સમ ભાઈ ॥

અર્થ: શ્રીરઘુપતિએ (શ્રીરામે) તારાં ખૂબ વખાણ કર્યાં અને કહ્યું: તું મને ભરત જેટલો જ વહાલો ભાઈ છે.

સમજૂતી: શ્રીરામને ભરતજી સૌથી વહાલા હતા. હનુમાનજીને ભરત જેટલા વહાલા કહેવા પરથી સમજાય છે કે શ્રીરામ એમને કેટલો પ્રેમ કરતા. અહીં “બડ઼ાઈ” એટલે વખાણ, ગુજરાતીની “બડાઈ” (ડંફાસ) નહીં.

સહસ બદન તુમ્હરો જસ ગાવૈં ।
અસ કહિ શ્રીપતિ કંઠ લગાવૈં ॥

અર્થ: “હજાર મુખવાળા શેષનાગ તારો યશ ગાય છે”, એમ કહીને શ્રીપતિ (શ્રીરામ) તને ભેટી પડે છે.

સમજૂતી: શેષનાગને હજાર મુખ છે એવું મનાય છે. શ્રીરામ કહે છે કે હનુમાનજીનો યશ એટલો મોટો છે કે હજાર મુખવાળા શેષનાગ જ એ ગાઈ શકે. આમ કહીને એ પ્રેમથી હનુમાનજીને ભેટી પડે છે. “શ્રીપતિ” એટલે શ્રીના (સીતાજીના) પતિ.

સનકાદિક બ્રહ્માદિ મુનીસા ।
નારદ સારદ સહિત અહીસા ॥

અર્થ: સનક વગેરે ઋષિઓ, બ્રહ્મા વગેરે દેવતાઓ, મોટા મોટા મુનિઓ, નારદજી, સરસ્વતીજી અને શેષનાગ પણ તારો યશ ગાય છે.

સમજૂતી: આ ચોપાઈમાં અને પછીની ચોપાઈમાં પણ શ્રીરામ જ કહે છે કે ઋષિઓ, દેવતાઓ અને મુનિઓ, બધા હનુમાનજીનો યશ ગાય છે. “સારદ” એટલે સરસ્વતીજી અને “અહીસા” એટલે નાગોના રાજા શેષનાગ.

જમ કુબેર દિગપાલ જહાઁ તે ।
કબિ કોબિદ કહિ સકે કહાઁ તે ॥

અર્થ: યમરાજ, કુબેર અને દિક્પાલો (દસ દિશાના રક્ષકો) પણ તારો યશ ગાય છે; તો પછી કવિઓ અને વિદ્વાનો એનું પૂરું વર્ણન ક્યાંથી કરી શકે?

સમજૂતી: આ ત્રણ ચોપાઈનો સાર એ છે કે હનુમાનજીના યશનો કોઈ અંત નથી. જે યશ દેવતાઓ પણ ગાય છે, એનું પૂરું વર્ણન કોઈ કવિ ન કરી શકે. “કોબિદ” એટલે વિદ્વાન.

તુમ ઉપકાર સુગ્રીવહિં કીન્હા ।
રામ મિલાય રાજ પદ દીન્હા ॥

અર્થ: તેં સુગ્રીવ પર ઉપકાર કર્યો: એમનો શ્રીરામ સાથે મેળાપ કરાવીને એમને રાજગાદી અપાવી.

સમજૂતી: વાલીથી ડરીને ઋષ્યમૂક પર્વત પર રહેતા સુગ્રીવનો શ્રીરામ અને લક્ષ્મણજી સાથે મેળાપ હનુમાનજીએ જ કરાવ્યો. શ્રીરામે વાલીને મારીને સુગ્રીવને કિષ્કિંધાના રાજા બનાવ્યા.

તુમ્હરો મંત્ર બિભીષન માના ।
લંકેસ્વર ભએ સબ જગ જાના ॥

અર્થ: વિભીષણે તારી સલાહ (મંત્ર) માની અને એ લંકાના રાજા બન્યા, એ આખું જગત જાણે છે.

સમજૂતી: લંકામાં હનુમાનજી વિભીષણને મળ્યા હતા, અને એમની વાતથી વિભીષણને શ્રીરામના શરણે જવાની હિંમત મળી. રામના શરણે આવીને એ લંકાના રાજા બન્યા. અહીં “મંત્ર” એટલે સલાહ.

જુગ સહસ્ર જોજન પર ભાનૂ ।
લીલ્યો તાહિ મધુર ફલ જાનૂ ॥

અર્થ: સૂર્ય તો ઘણો દૂર છે (જુગ સહસ્ર જોજન), છતાં મીઠું ફળ સમજીને તું એને ગળી ગયો.

સમજૂતી: આ હનુમાનજીના બાળપણની વાર્તા છે: ઊગતા લાલ સૂર્યને ફળ સમજીને એ એને ખાવા આકાશમાં ઊડ્યા. “જુગ સહસ્ર જોજન” કહીને તુલસીદાસજી બતાવે છે કે સૂર્ય બહુ દૂર છે. અમુક લોકો આ આંકડાનો ગુણાકાર કરે છે, તો જવાબ લગભગ સૂર્યના સાચા અંતર જેટલો આવે છે; એ વિશે નીચે સવાલોમાં જુઓ.

પ્રભુ મુદ્રિકા મેલિ મુખ માહીં ।
જલધિ લાઁઘિ ગયે અચરજ નાહીં ॥

અર્થ: પ્રભુ શ્રીરામની વીંટી મોંમાં રાખીને તું સમુદ્ર ઓળંગી ગયો, એમાં કોઈ નવાઈ નથી.

સમજૂતી: સીતાજીની શોધમાં જતી વખતે શ્રીરામે ઓળખ માટે હનુમાનજીને પોતાની વીંટી આપી હતી, જેના પર રામનામ લખેલું હતું. તુલસીદાસજી કહે છે કે રામનું નામ સાથે હોય તો સો યોજનનો સમુદ્ર પાર કરવો એમાં કોઈ નવાઈ નથી.

દુર્ગમ કાજ જગત કે જેતે ।
સુગમ અનુગ્રહ તુમ્હરે તેતે ॥

અર્થ: દુનિયામાં જેટલાં અઘરાં કામ છે, એ બધાં તારી કૃપાથી સહેલાં થઈ જાય છે.

સમજૂતી: મુશ્કેલ સમયે ભક્તો હનુમાનજીને યાદ કરે છે, કારણ કે એમની કૃપાનો ભરોસો મનમાં હિંમત લાવે છે અને અઘરું કામ પણ સહેલું લાગવા માંડે છે. આ ભરોસાની વાત છે, પોતાની મહેનત છોડી દેવાની નહીં.

રામ દુઆરે તુમ રખવારે ।
હોત ન આજ્ઞા બિનુ પૈસારે ॥

અર્થ: તું શ્રીરામના દરવાજાનો રખેવાળ છે. તારી આજ્ઞા વિના ત્યાં કોઈ પ્રવેશી શકતું નથી.

સમજૂતી: એટલે કે, શ્રીરામ સુધી પહોંચવાનો રસ્તો હનુમાનજી થઈને જાય છે. એટલે જ રામભક્તો પહેલાં હનુમાનજીને યાદ કરે છે.

સબ સુખ લહૈ તુમ્હારી સરના ।
તુમ રચ્છક કાહૂ કો ડર ના ॥

અર્થ: જે તારે શરણે આવે છે, એને બધાં સુખ મળે છે. તું રક્ષક હોય ત્યાં કોઈનો ડર રહેતો નથી.

સમજૂતી: “રચ્છક” એટલે રક્ષક. શરણે આવવું એટલે પૂરો ભરોસો રાખવો, અને એવો ભરોસો મનમાંથી ડર કાઢી નાખે છે.

આપન તેજ સમ્હારો આપૈ ।
તીનોં લોક હાઁક તેં કાઁપૈ ॥

અર્થ: તારું તેજ (શક્તિ) તું જ સંભાળી શકે છે. તારી ગર્જનાથી (હાઁક) ત્રણે લોક ધ્રૂજી ઊઠે છે.

સમજૂતી: હનુમાનજીમાં એટલું બળ છે કે બીજું કોઈ એને રોકી ન શકે. અહીં “સમ્હારો” એટલે સંભાળવું, ગુજરાતીનો સંહાર (નાશ) નહીં. એક કથા પ્રમાણે ઋષિઓના શાપને લીધે એ પોતાનું બળ ભૂલી ગયા હતા; સમુદ્ર ઓળંગતાં પહેલાં જાંબવાને એમને એ યાદ કરાવ્યું. એટલે અમુક વિદ્વાનો આ શબ્દનો અર્થ “યાદ કરવું” પણ કરે છે.

ભૂત પિસાચ નિકટ નહિં આવૈ ।
મહાબીર જબ નામ સુનાવૈ ॥

અર્થ: જ્યારે મહાવીર હનુમાનજીનું નામ લેવાય છે, ત્યારે ભૂત-પિશાચ પાસે આવતાં નથી.

સમજૂતી: ભક્તોનો વિશ્વાસ છે કે હનુમાનજીનું નામ ડર દૂર કરે છે. એટલે અંધારામાં કે એકલા હોઈએ ત્યારે ડર લાગે તો આપણે હનુમાન ચાલીસા બોલીએ છીએ, કારણ કે નામ લેવાથી મનને હિંમત મળે છે.

નાસૈ રોગ હરૈ સબ પીરા ।
જપત નિરંતર હનુમત બીરા ॥

અર્થ: વીર હનુમાનજીનું નામ સતત જપવાથી રોગ મટી જાય છે અને બધી પીડા દૂર થાય છે.

સમજૂતી: આ ભક્તની શ્રદ્ધાની વાત છે. જપથી મન શાંત અને મજબૂત બને છે, અને બીમારીમાં પણ ધીરજ મળે છે. બીમારીમાં ડૉક્ટરની સલાહ અને સારવાર એટલાં જ જરૂરી છે. જપ સારવારની સાથે કરો, સારવાર છોડીને નહીં.

સંકટ તેં હનુમાન છુડ઼ાવૈ ।
મન ક્રમ બચન ધ્યાન જો લાવૈ ॥

અર્થ: જે મન, કર્મ અને વચનથી હનુમાનજીનું ધ્યાન ધરે છે, એને હનુમાનજી સંકટમાંથી છોડાવે છે.

સમજૂતી: “મન ક્રમ બચન” એટલે વિચાર, કામ અને બોલ. સાચી ભક્તિ આ ત્રણેમાં હોય છે. ફક્ત શબ્દો બોલી જવા પૂરતા નથી, રોજના જીવનમાં પણ એ જ ભાવ હોવો જોઈએ.

સબ પર રામ તપસ્વી રાજા ।
તિન કે કાજ સકલ તુમ સાજા ॥

અર્થ: તપસ્વી રાજા શ્રીરામ સૌથી ઉપર છે, અને એમનાં બધાં કામ તેં જ પાર પાડ્યાં.

સમજૂતી: રાજા હોવા છતાં શ્રીરામ તપસ્વીની જેમ વનમાં રહ્યા. એવા સૌથી મોટા પ્રભુનાં કામ હનુમાનજીએ પૂરાં કર્યાં: સીતાજીની શોધ, સંજીવની લાવવી અને લંકાનું યુદ્ધ.

ઔર મનોરથ જો કોઇ લાવૈ ।
સોઇ અમિત જીવન ફલ પાવૈ ॥

અર્થ: જે કોઈ પોતાનો મનોરથ (ઇચ્છા) લઈને તારી પાસે આવે છે, એ જીવનમાં એનું અપાર ફળ પામે છે.

સમજૂતી: ભક્તો માને છે કે સાચા મનથી કરેલી પ્રાર્થના એળે નથી જતી. એનો અર્થ એ નથી કે દરેક ઇચ્છા આપણે ધારીએ એમ જ પૂરી થશે; આ હનુમાનજી પરના ભરોસાની વાત છે.

ચારોં જુગ પરતાપ તુમ્હારા ।
હૈ પરસિદ્ધ જગત ઉજિયારા ॥

અર્થ: ચારે યુગમાં (સતયુગ, ત્રેતા, દ્વાપર અને કળિયુગ) તારો પ્રતાપ છે. તારો યશ આખા જગતમાં પ્રસિદ્ધ છે અને બધે અજવાળું ફેલાવે છે.

સમજૂતી: હનુમાનજી ચિરંજીવી મનાય છે, એટલે કે દરેક યુગમાં હાજર. મહાભારતમાં પણ એ ભીમને મળે છે અને અર્જુનના રથની ધજા પર બિરાજે છે.

સાધુ સંત કે તુમ રખવારે ।
અસુર નિકંદન રામ દુલારે ॥

અર્થ: તું સાધુ-સંતોનો રખેવાળ, અસુરોનો નાશ કરનાર અને શ્રીરામનો લાડકો છે.

સમજૂતી: “નિકંદન” એટલે મૂળમાંથી ઉખેડી નાખનાર. અહીં હનુમાનજીનાં બંને રૂપ સાથે દેખાય છે. એક બાજુ એ સારા લોકોની રક્ષા કરે છે, અને બીજી બાજુ દુષ્ટોનો નાશ કરે છે.

અષ્ટ સિદ્ધિ નૌ નિધિ કે દાતા ।
અસ બર દીન જાનકી માતા ॥

અર્થ: તું આઠ સિદ્ધિ અને નવ નિધિનો દાતા છે; આ વરદાન તને જાનકી માતાએ (સીતાજીએ) આપ્યું છે.

સમજૂતી: મનાય છે કે અશોકવાટિકામાં હનુમાનજી પર પ્રસન્ન થઈને સીતાજીએ એમને આ વરદાન આપ્યું. આઠ સિદ્ધિ અને નવ નિધિ કઈ કઈ છે, એ નીચે સવાલોમાં જુઓ.

રામ રસાયન તુમ્હરે પાસા ।
સદા રહો રઘુપતિ કે દાસા ॥

અર્થ: રામભક્તિરૂપી રસાયન (નવું જીવન આપતી દવા) તારી પાસે છે, અને તું સદા શ્રીરઘુપતિનો (શ્રીરામનો) દાસ બનીને રહે છે.

સમજૂતી: અહીં “રસાયન” એટલે નવું જીવન આપતી દવા, આજનું રસાયણશાસ્ત્ર નહીં. રામભક્તિને જ એ દવા કહી છે, જે મનના રોગ મટાડે છે. હનુમાનજી હંમેશાં રામના સેવક છે, એટલે આ સૌથી મોટું ધન એમની પાસે છે.

તુમ્હરે ભજન રામ કો પાવૈ ।
જનમ જનમ કે દુખ બિસરાવૈ ॥

અર્થ: તારું ભજન કરવાથી ભક્ત શ્રીરામને પામે છે અને જન્મોજન્મનાં દુઃખ ભૂલી જાય છે.

સમજૂતી: હનુમાનજીની ભક્તિથી રામભક્તિ મળે છે. “બિસરાવૈ” એટલે ભુલાવી દેવું. રામનો પ્રેમ મળે ત્યારે જૂનાં દુઃખ ભુલાઈ જાય છે.

અંત કાલ રઘુબર પુર જાઈ ।
જહાઁ જન્મ હરિ-ભક્ત કહાઈ ॥

અર્થ: એવો ભક્ત અંતકાળે શ્રીરઘુવરના (શ્રીરામના) ધામમાં જાય છે, અને જ્યાં પણ જન્મે ત્યાં હરિભક્ત કહેવાય છે.

સમજૂતી: એટલે કે સાચી ભક્તિ આ જન્મ સાથે પૂરી નથી થતી. એવો ભક્ત આવતા જન્મમાં પણ ભગવાનનો ભક્ત જ થાય છે.

ઔર દેવતા ચિત્ત ન ધરઈ ।
હનુમત સેઇ સર્બ સુખ કરઈ ॥

અર્થ: ભક્ત બીજા દેવતાઓનું ધ્યાન ન ધરે તો પણ, ફક્ત હનુમાનજીની સેવાથી બધાં સુખ મળી જાય છે.

સમજૂતી: આનો અર્થ બીજા દેવતાઓને નાના બતાવવાનો નથી. વાત બસ એટલી છે કે હનુમાનજીની ભક્તિ પોતે જ પૂરી છે, કારણ કે એમાં રામની ભક્તિ પણ આવી જાય છે.

સંકટ કટૈ મિટૈ સબ પીરા ।
જો સુમિરૈ હનુમત બલબીરા ॥

અર્થ: જે બળવીર હનુમાનજીનું સ્મરણ કરે છે, એનાં સંકટ ટળી જાય છે અને બધી પીડા મટી જાય છે.

સમજૂતી: “સુમિરૈ” એટલે યાદ કરવું. મુશ્કેલ સમયે હનુમાનજીને યાદ કરવાથી મનને હિંમત મળે છે અને ડર ઓછો થાય છે. ભક્તો માને છે કે આ રીતે જ સંકટ ટળે છે.

જૈ જૈ જૈ હનુમાન ગોસાઈં ।
કૃપા કરહુ ગુરુ દેવ કી નાઈં ॥

અર્થ: હે સ્વામી (ગોસાઈં) હનુમાનજી, તારો જય હો, જય હો, જય હો. ગુરુની જેમ મારા પર કૃપા કર.

સમજૂતી: ત્રણ વાર “જૈ” બોલીને ભક્ત પૂરા મનથી જયજયકાર કરે છે. ગુરુ કોઈ શરત વિના શિષ્ય પર કૃપા કરે છે અને એની ભૂલો સુધારે છે; ભક્ત હનુમાનજી પાસે એવી જ કૃપા માગે છે.

જો સત બાર પાઠ કર કોઈ ।
છૂટહિ બંદિ મહા સુખ હોઈ ॥

અર્થ: જે કોઈ આનો સો (સત) વાર પાઠ કરે છે, એ બંધનમાંથી છૂટે છે અને એને પરમ સુખ મળે છે.

સમજૂતી: “સત” એટલે સો, અને “બંદિ” એટલે અહીં બંધન, જેલનો બંદી નહીં; સંતો એને સંસારનાં બંધનમાંથી છૂટવું સમજે છે. ઘણા ભક્તો કોઈ સંકલ્પ લઈને સો વાર પાઠ કરે છે.

જો યહ પઢ઼ૈ હનુમાન ચલીસા ।
હોય સિદ્ધિ સાખી ગૌરીસા ॥

અર્થ: જે આ હનુમાન ચાલીસા વાંચે છે, એને સિદ્ધિ મળે છે; એના સાક્ષી ગૌરીશ (ભગવાન શિવ) છે.

સમજૂતી: અહીં કહ્યું છે કે પાઠ કરવાથી શું મળે છે (એને ફળશ્રુતિ કહે છે). ભક્તો “સિદ્ધિ”ને મનનું બળ અને કામમાં સફળતા, બંને અર્થમાં લે છે. આ શ્રદ્ધાની વાત છે; ફળ ભગવાનની કૃપા અને પોતાની મહેનતથી મળે છે.

તુલસીદાસ સદા હરિ ચેરા ।
કીજૈ નાથ હૃદય મહઁ ડેરા ॥

અર્થ: તુલસીદાસ સદા હરિનો (શ્રીરામનો) સેવક છે. હે નાથ, મારા હૃદયમાં વાસ કર.

સમજૂતી: છેલ્લે તુલસીદાસજી પોતાને “હરિ ચેરા” (ભગવાનના દાસ) કહે છે અને કોઈ ધન કે પદ નથી માગતા, બસ એટલું જ માગે છે કે હનુમાનજી એમના હૃદયમાં વસી જાય.

પવનતનય સંકટ હરન, મંગલ મૂરતિ રૂપ ।
રામ લષન સીતા સહિત, હૃદય બસહુ સુર ભૂપ ॥

અર્થ: હે પવનપુત્ર, તું સંકટ હરનાર અને મંગળની મૂર્તિ છે. હે દેવોના રાજા, શ્રીરામ, લક્ષ્મણજી અને સીતાજી સાથે મારા હૃદયમાં વાસ કર.

સમજૂતી: છેલ્લા દોહામાં ભક્ત હનુમાનજીને એકલા નહીં, આખા રામ-પરિવાર સાથે પોતાના હૃદયમાં બોલાવે છે, કારણ કે જ્યાં હનુમાનજી છે, ત્યાં શ્રીરામ પણ છે.

॥ જયઘોષ ॥

બોલો ..
॥ સિયાવર રામચંદ્ર કી જય ॥
॥ પવનસુત હનુમાન કી જય ॥
॥ ઉમાપતિ મહાદેવ કી જય ॥
॥ વૃંદાવન કૃષ્ણ ચંદ્ર કી જય ॥
॥ બોલો ભાઈ સબ સંતન કી જય ॥
॥ ઇતિ ॥